Ο κόσμος των πουλιών στο Πεδίον του Άρεως: Μικρός οδηγός παρατήρησης από τον Λευτέρη Σταύρακα

Οι περισσότεροι άνθρωποι που περπατούν στο Πεδίον του Άρεως, βλέπουν δέντρα, μονοπάτια, ανθρώπους που αθλούνται ή κουβεντιάζουν στα παγκάκια. Κάποιοι παρατηρούν και τα περιστέρια, τις χελώνες ή τους πράσινους παπαγάλους που περνούν πάνω από τις κορυφές των δέντρων. Ελάχιστοι αντιλαμβάνονται ότι γύρω τους εξελίσσεται καθημερινά ένας πολύ πιο σύνθετος κόσμος, ο κόσμος των πουλιών.

Ένας κόσμος με αόρατες διαδρομές, επικράτειες, τραγούδια, μεταναστεύσεις χιλιάδων χιλιομέτρων και μικρές ιστορίες επιβίωσης που εκτυλίσσονται διαρκώς, ακόμη και στην καρδιά της Αθήνας, στο Πεδίον του Άρεως.

«Ξεκινώντας αυτό το χόμπι, συνειδητοποίησα πόσα διαφορετικά είδη κυκλοφορούν στην Αθήνα και πόσο μικροί και ομοιόμορφοι είμαστε εμείς οι άνθρωποι», λέει ο Λευτέρης Σταύρακας, συνεργάτης της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας και ένας από τους ανθρώπους που εδώ και σχεδόν τρεις δεκαετίες αφιερώνουν αμέτρητες ώρες στην παρατήρηση και καταγραφή των άγριων πουλιών της Ελλάδας.

Για τον ίδιο, η παρατήρηση πουλιών είναι μια συνεχής εξερεύνηση. Η χαρά βρίσκεται στο να αναγνωρίσεις ένα είδος, αλλά και να αναρωτηθείς από πού έρχεται, πού πηγαίνει, γιατί τραγουδά εκείνη τη στιγμή ή πώς καταφέρνει να επιβιώνει δίπλα μας, χωρίς οι περισσότεροι να το αντιλαμβανόμαστε.

Το Πεδίον του Άρεως είναι ένα ιδανικό μέρος για να κάνει κάποιος το πρώτο βήμα της παρατήρησης πουλιών. Δεν χρειάζεται ακριβός εξοπλισμός ούτε εξειδικευμένες γνώσεις. Αρκεί να περπατήσεις λίγο πιο αργά, να σηκώσεις το βλέμμα από το κινητό και να αφιερώσεις λίγα λεπτά ακούγοντας πριν ακόμη κοιτάξεις. Πολύ συχνά, όπως εξηγεί ο Λ.Σταύρακας, τα πουλιά τα ακούμε πριν τα δούμε. Και από εκεί αρχίζει η εξερεύνηση…

Ο κόσμος των πουλιών στο Πεδίον του Άρεως: Κοκκινολαίμης. Φωτογραφία: Λευτέρης Σταύρακας.  

Τι είναι η παρατήρηση πουλιών – Η περιπέτεια αρχίζει με ένα βιβλίο

Το 1997, ο Λευτέρης Σταύρακας, παιδί της πόλης, μπήκε σε ένα βιβλιοπωλείο χωρίς να ψάχνει κάτι συγκεκριμένο. Ένας οδηγός με τα πουλιά της Ευρώπης του τράβηξε την προσοχή. Τον αγόρασε από περιέργεια και αυτή η περιέργεια έγινε μέρος της ζωής του.

«Το βλέπω πάντα σαν εξερεύνηση», λέει. «Μπορεί να πάω σε ένα μέρος που έχω επισκεφθεί δεκάδες φορές και να ξεκινήσω με την ίδια σκέψη: “Τι θα δω σήμερα;”».

Για εκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο, αυτή η αναζήτηση γίνεται λόγος για ταξίδια. Κάθε Απρίλιο, η Λέσβος γεμίζει παρατηρητές πουλιών από ολόκληρη την Ευρώπη. Δεν έρχονται για τις παραλίες της. Έρχονται γιατί το νησί βρίσκεται πάνω σε έναν από τους σημαντικότερους μεταναστευτικούς διαδρόμους της Μεσογείου και κάθε άνοιξη μετατρέπεται σε ένα μοναδικό φυσικό παρατηρητήριο.

Ο ίδιος θυμάται ακόμη τη στιγμή που κατάλαβε τι σημαίνει η παρατήρηση πουλιών, το birdwatching. Παραμονή Πάσχα, περπατώντας στον Λυκαβηττό, άκουσε πρώτα και είδε αμέσως μετά ένα κοπάδι μελισσοφάγων να περνά χαμηλά πάνω από το κεφάλι του. Είχαν μόλις φτάσει από την Αφρική, ύστερα από ένα ταξίδι χιλιάδων χιλιομέτρων.

«Εκεί μπαίνεις στο ταξίδι», λέει. «Αναρωτιέσαι από πού έρχονται, πού θα πάνε, πως το κάνουν αυτό το «θαύμα» για όλα τα άλλα όντα της γης: να ταξιδεύουν χωρίς φραγμούς και περιορισμούς, να ζουν ελεύθερα.»

Ο κόσμος των πουλιών στο Πεδίον του Άρεως: Καλόγερος. Φωτογραφία: Λευτέρης Σταύρακας. 

Το τραγούδι δεν είναι τραγούδι

Αν περπατήσει κανείς νωρίς το πρωί στο Πεδίον του Άρεως, δύσκολα θα αποφύγει το συνεχές κελάηδημα. Για εμάς είναι ίσως ένας από τους πιο όμορφους ήχους της πόλης. Για τα ίδια τα πουλιά όμως, δεν είναι μουσική.

«Συνήθως τραγουδάει το αρσενικό», εξηγεί ο Λευτέρης Σταύρακας. Στην αρχή της άνοιξης το τραγούδι του είναι ένα κάλεσμα προς το θηλυκό. Αφού όμως σχηματιστεί το ζευγάρι, ο ρόλος του αλλάζει. Το ίδιο κελάηδημα γίνεται μια ξεκάθαρη προειδοποίηση προς κάθε άλλο αρσενικό: αυτός ο χώρος είναι πιασμένος.

Κάθε είδος δημιουργεί τη δική του μικρή επικράτεια. Αν κάποιος ανεπιθύμητος εισβολέας την παραβιάσει, η αντίδραση είναι άμεση. «Βλέπεις κοτσύφια να κυνηγούν το ένα το άλλο ξυστά πάνω από το κεφάλι σου», λέει ο Σταύρακας. «Δεν τσακώνονται για το τραγούδι. Υπερασπίζονται το σπίτι τους.»

Και ίσως αυτό είναι το πρώτο μάθημα της ορνιθοπαρατήρησης: πριν μάθεις να ξεχωρίζεις τα είδη, μαθαίνεις να ακούς τι προσπαθούν να πουν.

Ο κόσμος των πουλιών στο Πεδίον του Άρεως: Τσαλαπετεινός. Φωτογραφία: Λευτέρης Σταύρακας. 

Ο τσαλαπετεινός, το αισιόδοξο νέο της πόλης

Ανάμεσα στους πιο εντυπωσιακούς επισκέπτες της άνοιξης βρίσκεται ο τσαλαπετεινός. Με το χαρακτηριστικό λοφίο και το μακρύ, λεπτό ράμφος του δύσκολα περνά απαρατήρητος.

Για τον Λευτέρη Σταύρακα, η παρουσία του μέσα στην Αθήνα είναι ένα πραγματικό «success story».

Ο τσαλαπετεινός περνά τον χειμώνα στην Αφρική και κάθε άνοιξη επιστρέφει στην Ελλάδα για να αναπαραχθεί. Τα τελευταία χρόνια όμως δεν περιορίζεται στην ύπαιθρο. Εμφανίζεται όλο και συχνότερα μέσα στα μεγάλα πάρκα της πόλης, ανάμεσά τους και το Πεδίον του Άρεως.

Ο λόγος φαίνεται να είναι πρακτικός. Αναζητά έντομα που ζουν μέσα στο μαλακό έδαφος και, με το μακρύ του ράμφος, τα εντοπίζει σκάβοντας προσεκτικά το χώμα. Όσο τα πάρκα διατηρούν φυσικές επιφάνειες και πλούσια μικροπανίδα, μπορούν να του προσφέρουν τροφή και ασφαλείς θέσεις φωλιάσματος.

Είναι μια απόδειξη ότι ακόμη και μέσα σε μια μεγαλούπολη η φύση μπορεί να βρει τρόπους να επιστρέψει, αρκεί να της αφήσουμε τον χώρο που χρειάζεται.

Να ακούς πριν κοιτάξεις

Οι περισσότεροι αρχάριοι προσπαθούν να εντοπίσουν πρώτα το πουλί. Οι έμπειροι κάνουν το αντίθετο.

«Πολύ συχνά ακούς είκοσι είδη και βλέπεις μόνο τρία», λέει ο Σταύρακας. Στους πυκνούς θάμνους του Πεδίου του Άρεως, ο μαυροτσιροβάκος μπορεί να τραγουδά για ώρα χωρίς να φανερωθεί ποτέ. Εκεί η παρατήρηση γίνεται άσκηση υπομονής. Δεν κοιτάζεις απλώς. Ακούς, περιμένεις και αφήνεις το ίδιο το πουλί να αποκαλύψει την παρουσία του.

Ο κόσμος των πουλιών στο Πεδίον του Άρεως: Μυοψιττακός. Φωτογραφία: Λευτέρης Σταύρακας. 

Οι πράσινες «φωνές» της πόλης

Οι πιο αναγνωρίσιμοι κάτοικοι του Πεδίου του Άρεως είναι οι φασαριόζοι παπαγάλοι. Με δυνατές, διαπεραστικές φωνές πετούν σε ομάδες πάνω από τις κορυφές των πεύκων ή αναζητούν τροφή στα δέντρα του πάρκου. Οι παπαγάλοι δεν ανήκαν ποτέ στην ελληνική πανίδα.

Η ιστορία τους είναι ένα μικρό αστικό μυστήριο που σήμερα έχει πλέον λυθεί. Όπως εξηγεί ο Λευτέρης Σταύρακας, οι πρώτοι πληθυσμοί δημιουργήθηκαν από πουλιά που διέφυγαν ή απελευθερώθηκαν από την αιχμαλωσία τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Άρχισαν σταδιακά να εξαπλώνονται στην Αθήνα και αργότερα σε πολλές ακόμη ελληνικές πόλεις.

Σήμερα οι πράσινοι παπαγάλοι αποτελούν πλέον αναπόσπαστο κομμάτι της εικόνας του Πεδίου του Άρεως. Στην Αθήνα δεν φαίνεται να δημιουργούν σοβαρό ανταγωνισμό με τα περισσότερα ντόπια είδη, καθώς λείπουν αρκετά από τα πουλιά που χρησιμοποιούν τις ίδιες κοιλότητες για να φωλιάσουν σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Σε περιοχές της βόρειας Ευρώπης, αντίθετα, οι παπαγάλοι θεωρούνται πλέον εισβλητικό είδος, καθώς ανταγωνίζονται αυτόχθονα πουλιά για τις διαθέσιμες θέσεις φωλιάσματος.

Εκτός από τον πράσινο παπαγάλο, στην Αθήνα έχουν πλέον εγκατασταθεί και ο γκριζοπρόσωπος παπαγάλος, που ξεχωρίζει επειδή κατασκευάζει εντυπωσιακές κοινόχρηστες φωλιές από κλαδιά, καθώς και ο αλεξανδρινός παπαγάλος, ο οποίος εξακολουθεί να είναι πολύ πιο σπάνιος. Η παρουσία των παπαγάλων είναι μια υπενθύμιση ότι η ζωή στις πόλεις αλλάζει διαρκώς και ότι ακόμη και η φύση γράφει νέες ιστορίες εκεί όπου κάποτε θεωρούσαμε πως δεν υπήρχε χώρος για αυτές.

Ο κόσμος των πουλιών στο Πεδίον του Άρεως: Κίσσα. Φωτογραφία: Λευτέρης Σταύρακας. 

Η κίσσα και οι παρεξηγημένοι «κακοί» της φύσης

Αν υπάρχει ένα πουλί που δύσκολα κερδίζει τη συμπάθεια των ανθρώπων, αυτό είναι η κίσσα. Έξυπνη, θορυβώδης και ιδιαίτερα προσαρμοστική, έχει αποκτήσει τη φήμη του «κλέφτη», επειδή συχνά λεηλατεί φωλιές άλλων πουλιών, τρώγοντας αυγά ή νεοσσούς.

Ο Λευτέρης Σταύρακας χαμογελά όταν ακούει τέτοιους χαρακτηρισμούς. «Είναι παλιοχαρακτήρες», λέει αστειευόμενος, για να συμπληρώσει αμέσως ότι η εικόνα δεν είναι τόσο απλή. Η κίσσα είναι παμφάγο είδος. Τρέφεται με έντομα, καρπούς, σπόρους, μικρά ζώα και, όταν βρεθεί η ευκαιρία, με αυγά ή νεοσσούς. Κάνει ακριβώς αυτό που κάνει κάθε άγριο ζώο: εκμεταλλεύεται ό,τι τροφή μπορεί να βρει.

Στην πραγματικότητα, οι ανθρώπινοι χαρακτηρισμοί δεν έχουν σημαντική θέση στη φύση. Την άνοιξη ακόμη και τα σπουργίτια, που τον χειμώνα τρέφονται κυρίως με σπόρους, στρέφονται στα έντομα για να μεγαλώσουν τα μικρά τους. Οι πρωτεΐνες είναι απαραίτητες για την ανάπτυξή τους και οι γονείς αναζητούν αδιάκοπα κάμπιες, αράχνες και άλλα μικρά ασπόνδυλα. Η επιβίωση δεν αφήνει πολλά περιθώρια για συναισθηματισμούς.

Η κίσσα μάς υπενθυμίζει ότι ένα πάρκο δεν είναι απλώς ένας όμορφος χώρος πρασίνου. Είναι ένα μικρό οικοσύστημα, όπου κάθε είδος —είτε μας είναι συμπαθές είτε όχι— έχει τον δικό του ρόλο.

Ο κόσμος των πουλιών στο Πεδίον του Άρεως: Γκιώνης. Φωτογραφία: Λευτέρης Σταύρακας. 

Ο αόρατος φύλακας της νύχτας

Όταν η νύχτα αρχίζει να κατεβαίνει, στους ήχους του Πεδίου του Άρεως αλλάζει η βάρδια.

Κάνει την εμφάνισή του ο γκιώνης, ένας από τους πιο μυστικούς κατοίκους του πάρκου.

«Να τον ακούσεις είναι πανεύκολο. Να τον δεις, πρέπει να κάνεις τάμα», λέει χαμογελώντας ο Λευτέρης Σταύρακας. Και δεν υπερβάλλει. Την ημέρα ο γκιώνης παραμένει σχεδόν ακίνητος πάνω σε έναν κορμό ή σε ένα χοντρό κλαδί. Το φτέρωμά του έχει ακριβώς τις αποχρώσεις του φλοιού των δέντρων και τον μετατρέπει σε πραγματικό πρωταθλητή του καμουφλάζ. Μπορεί να βρίσκεται λίγα μόλις μέτρα μακριά και να μην τον αντιληφθεί ποτέ κανείς.

Με τη δύση του ήλιου, όμως, το σκηνικό αλλάζει. Ο γκιώνης βγαίνει για κυνήγι, αναζητώντας έντομα και άλλα μικρά θηράματα, συμβάλλοντας αθόρυβα στη φυσική ισορροπία του πάρκου. Η παρουσία του αποτελεί έναν καλό δείκτη ότι, παρά την έντονη ανθρώπινη δραστηριότητα, το Πεδίον του Άρεως εξακολουθεί να προσφέρει καταφύγιο και σε νυκτόβια είδη.

Ίσως γι’ αυτό ο γκιώνης συμβολίζει καλύτερα από κάθε άλλο πουλί αυτό που προσπαθεί να αποκαλύψει η παρατήρηση πουλιών: ότι η πιο ενδιαφέρουσα ζωή της πόλης δεν είναι πάντα η πιο εμφανής.

Ο κόσμος των πουλιών στο Πεδίον του Άρεως: Κότσυφας. Φωτογραφία: Λευτέρης Σταύρακας. 

Όταν σηκώνεις τη φωτογραφική, αφήνεις το όπλο

«Ξέρω πολλούς κυνηγούς που άφησαν το όπλο και πήραν φωτογραφική μηχανή», λέει ο Λευτέρης Σταύρακας. «Το αντίθετο όμως δεν το έχω δει ποτέ. Δεν γνώρισα άνθρωπο που να ξεκίνησε φωτογραφίζοντας πουλιά και μετά να αποφάσισε να τα κυνηγήσει.»

Η εξήγηση ίσως είναι απλή. Όσο περισσότερο παρατηρείς ένα πουλί, τόσο δυσκολότερο γίνεται να το αντιμετωπίσεις σαν στόχο. Μαθαίνεις πού φωλιάζει, πότε επιστρέφει από τη μετανάστευση, πώς μεγαλώνει τα μικρά του, γιατί τραγουδά, από τι κινδυνεύει.

Κάποια στιγμή παύει να είναι ένα άγνωστο πλάσμα που περνά πάνω από το κεφάλι σου.

Δεν μπορείς να σκοτώσεις αυτό που σου αρέσει να βλέπεις.

Αυτή η σχέση γεννά και την ανάγκη για προστασία.

Σύμφωνα με τον Λευτέρη Σταύρακα, η σοβαρότερη απειλή για τα πουλιά των πόλεων είναι τα κλαδέματα την περίοδο της αναπαραγωγής. Από τον Μάρτιο μέχρι και τον Ιούλιο, δεκάδες είδη έχουν αυγά ή νεοσσούς στις φωλιές τους. Ένα κλάδεμα εκείνη την εποχή μπορεί να καταστρέψει μέσα σε λίγα λεπτά την προσπάθεια ολόκληρης της άνοιξης. Γι’ αυτό και κάθε χρόνο τα κέντρα περίθαλψης άγριας ζωής παραλαμβάνουν πολλά μικρά πουλιά που βρέθηκαν στο έδαφος ύστερα από εργασίες κλαδέματος.

Εξίσου σημαντικοί είναι οι ψεκασμοί με εντομοκτόνα. Τα έντομα αποτελούν τη βασική πηγή πρωτεΐνης για τα περισσότερα είδη όταν μεγαλώνουν τους νεοσσούς τους. Ακόμη και πουλιά που τον χειμώνα τρέφονται κυρίως με σπόρους, την άνοιξη αναζητούν αδιάκοπα κάμπιες, αράχνες και άλλα μικρά ασπόνδυλα για να ταΐσουν τα μικρά τους. Όταν η τροφή λιγοστεύει, οι συνέπειες δεν αργούν να φανούν.

Υπάρχουν και απειλές που δύσκολα αντιλαμβάνεται ο επισκέπτης ενός πάρκου. Ο έντονος φωτισμός της νύχτας επηρεάζει τη συμπεριφορά πολλών ειδών, ενώ οι μεγάλες εκδηλώσεις και ο συνεχής θόρυβος ανατρέπουν τη φυσική λειτουργία ενός χώρου που χρησιμοποιείται καθημερινά για τροφή, ξεκούραση και αναπαραγωγή.

Ο γκιώνης, για παράδειγμα, βγαίνει για κυνήγι όταν το πάρκο αδειάζει από κόσμο. Αν μια καλοκαιρινή νύχτα ο χώρος γεμίσει φώτα, μουσική και χιλιάδες επισκέπτες, απλώς δεν θα μπορέσει να κάνει αυτό που κάνει κάθε βράδυ: να τραφεί. Για τον άνθρωπο η ενόχληση διαρκεί λίγες ώρες. Για την άγρια ζωή είναι μια χαμένη νύχτα σε μια εποχή που κάθε ημέρα μετράει.

Ίσως αυτή να είναι και η μεγαλύτερη αξία της ορνιθοπαρατήρησης. Δεν σου μαθαίνει μόνο να αναγνωρίζεις τα πουλιά. Σε μαθαίνει να βλέπεις το πάρκο όπως το βλέπουν και οι ίδιοι οι κάτοικοί του.

Ο κόσμος των πουλιών στο Πεδίον του Άρεως: Μαυριτσιροβάκος. Φωτογραφία: Λευτέρης Σταύρακας. 

Ο Λευτέρης Σταύρακας λέει ότι κάθε φορά ξεκινά την παρατήρηση με την ίδια ερώτηση:

«Τι θα δω σήμερα;»

Ίσως αυτή να είναι τελικά η ουσία της ορνιθοπαρατήρησης.

Όχι να βρεις ένα σπάνιο πουλί αλλά να διατηρήσεις την περιέργεια να σηκώσεις το βλέμμα.

Γιατί μπορεί το πιο εντυπωσιακό πράγμα στη φύση να μην είναι αυτό που βλέπουμε, αλλά αυτό που μέχρι σήμερα περνούσε απαρατήρητο.