90 χρόνια από την έναρξη της διαμόρφωσης του Πεδίου του Άρεως σε κοινόχρηστο Πάρκο 1934 – 2024

Το 2024 συμπληρώνονται 90 χρόνια από την κυβερνητική απόφαση για τη χρηματοδότηση της διαμόρφωσης του Πεδίου του Άρεως σε «κοινόχρηστο Άλσος των Αθηνών». Η ιδέα της δημιουργίας ενός χώρου αναψυχής στον τόπο που ασκούνταν το Ιππικό, είχε αποτυπωθεί περίπου 50 χρόνια νωρίτερα με σχετικό Βασιλικό Διάταγμα, αλλά ήταν μόλις το 1934 που η Κυβέρνηση αποφάσισε να ξεκινήσει τις απαλλοτριώσεις και να χρηματοδοτήσει τα έργα που απαιτούνταν ώστε το Πεδίον του Άρεως να αρχίσει να παίρνει τη μορφή που γνωρίζουμε σήμερα. Στο άρθρο μας θα περιγράψουμε το πολιτικό, κοινωνικό και οικονομικό πλαίσιο της εποχής και θα παραθέσουμε τα ντοκουμέντα από τις ιδρυτικές αποφάσεις για τη δημιουργία του Πεδίου του Άρεως.

Η Αθήνα της δεκαετίας του 1930

Το 1934 η Αθήνα γιορτάζει τα 100 χρόνια από την ανακήρυξή της σε πρωτεύουσα του νέου Ελληνικού Κράτους. Η μισογκρεμισμένη και φτωχή πόλη των 1.200 σπιτιών και των 9.000 κατοίκων έχει γίνει πλέον το κέντρο της Ελλάδας με επιβλητικά κτήρια, όπως τα Ανάκτορα (Βουλή), η Ακαδημία και το Ζάππειο να προσπαθούν να δώσουν την εικόνα μίας ευρωπαϊκής πρωτεύουσας με σπουδαίο παρελθόν. Η προσπάθεια είχε πάντα να αντιμετωπίσει δύο τεράστια εμπόδια: την έλλειψη οικονομικών πόρων και τα προσωπικά συμφέροντα που εμπόδιζαν την εφαρμογή ενός ολοκληρωμένου αστικού σχεδιασμού.

Στον πανηγυρικό λόγω για τα 100 χρόνια της Αθήνας ως Πρωτεύουσας του Ελληνικού Κράτους, ο τότε Δήμαρχος Κώστας Κοτζιάς θα πει:

«[…] Σήμερον συμπληρούνται εκατόν έτη της νέας πόλεως των Αθηνών. Μεμψίμοιροι και κατακριταί, ας συγκρίνουν την πόλιν προς την τότε, ας συγκρίνουν την πόλιν προς οιανδήποτε του κόσμου, με μέτρον συγκρίσεως τα έτη της νέας ζωής της, τα οικονομικά της μέσα, τον τότε Λαόν, ηρώων, αγωνιστών, αλλά το πλείστον απλοϊκών. Και η σύγκρισις θα συγκινήση, θα δημιουργήση πίστιν επί την αύριον, θαυμασμόν προς εκείνους που ειργάσθησαν καθ’ όλην την διάρκειαν της εκατονταετίας, με κόπους και με πραγματικόν υπέρ της πόλεως ζήλον, προς εκείνους οίτινες επίστευσαν εις την εξέλιξιν της πόλεως και την ανύψωσιν αυτής. Ημείς εορτάζοντες σήμερον την πρώτην εκατονταετίαν της πόλεως, ως πρωτευούσης του Ελληνισμού, διαλαλούμεν προς πάντας την ως προς θρησκείαν πίστιν μας διά την αύριον…» (Εφημερίδα Καθημερινή, φύλλο 2ας Δεκεμβρίου 1934.)

Πολιτικό πλαίσιο διχασμού και συμφερόντων  

Η Ελλάδα τη δεκαετία του 1930 συνεχίζει να βρίσκεται ακραία διχασμένη ανάμεσα σε Βενιζελικούς και αντι-Βενιζελικούς, στους οποίους κυριαρχούν οι φιλοβασιλικοί. Η εθνική καταστροφή του ξεριζωμού των Ελλήνων από την Μικρά Ασία επιτείνει τα πολιτικά πάθη που συχνά οδηγούν σε βίαιες εκδηλώσεις, όπως η απόπειρα δολοφονίας του Βενιζέλου το 1933. Ο εμφύλιος πόλεμος επικρέμεται ως απειλή σε κάθε εκλογική αναμέτρηση. Το κομματικό σκηνικό είναι πολύ-διασπασμένο με ενδεικτικά τα αποτελέσματα των εκλογών του 1932, όταν οι Φιλελεύθεροι του Βενιζέλου (με ορισμένες συνεργασίες) έλαβαν το 33% των ψήφων με τους Λαϊκούς (αντι-Βενιζελικοί) να λαμβάνουν το 33,5%. Το υπόλοιπο 32,5% ήταν μοιρασμένο σε μικρότερα κόμματα, χωρίς να λείπουν και οι προσωπικοί ή τοπικοί σχηματισμοί, όπως του ναυάρχου Χατζηκυριάκου στα Ψαρά ή του ανεξάρτητου συνδυασμού της Ύδρας (και οι δύο κατέλαβαν έδρες). Με αυτόν τον κατακερματισμό ήταν φυσικό να προκύπτουν μόνο αναιμικές και ευκαιριακές κυβερνήσεις με συμφωνίες «κάτω από το τραπέζι» και ναρκοθετημένες σε κάθε βήμα τους, καθώς έπρεπε να κρατούν ισορροπίες ανάμεσα σε πολλαπλά συμφέροντα.

Προσφυγικό και «Κραχ» τονώνουν την οικονομία

Παρά την πολιτική αστάθεια, η οικονομία της Ελλάδας τη δεκαετία του 1930 είχε αρχίσει να δείχνει σημάδια ανάπτυξης. Η καταστροφή στη Μικρά Ασία, που έφερε στη χώρα 1.220.000 Έλληνες και 45.000 Αρμένιους, αντιμετωπίστηκε με την παραχώρηση αναξιοποίητων γαιών, απαλλοτριώσεις ιδιωτικών γαιών και μία αγροτική μεταρρύθμιση που σύντομα απέδωσε καρπούς. Ο Μικρασιατικός πληθυσμός έδειξε τεράστια εργατικότητά, φέρνοντας μαζί του νέες αντιλήψεις για τις καλλιέργειες και υιοθετώντας κάθε καινοτομία. Το ίδιο έκανε και ο αστικός πληθυσμός Προσφύγων, ο οποίος πολύ γρήγορα και παρά τις αντιξοότητες – πολλές φορές και τον ρατσισμό που αντιμετώπισε στην Ελλάδα – εργάστηκε άοκνα για να χτίσει από την αρχή τη ζωή του στην Ελλάδα και να φτάσει κοντά στο βιοτικό επίπεδο που είχε στη Μικρά Ασία. Η ενίσχυση του Ελλαδικού πληθυσμού με τους ανοιχτόμυαλους Μικρασιάτες αποδείχθηκε πολύτιμος για την Ελλάδα.

Το δεύτερο στοιχείο που ενίσχυσε την οικονομία ήταν επίσης αρχικά καταστροφικό. Το οικονομικό «κραχ» του ’29 που ταρακούνησε τις οικονομίες των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ευρώπης με στρατιές ανέργων και πείνα, έκανε στην Ελλάδα να στραφεί στις δικές της δυνάμεις και να ξεκινήσει να παράγει τα προϊόντα που κατανάλωνε, αφήνοντας τη μονοκαλλιέργεια της σταφίδας. Καθώς οι εισαγωγές ήταν πλέον απαγορευτικές, η γεωργία αλλά και η βιομηχανία που έκανε τα πρώτα βήματα της, προσανατολίστηκε στην παραγωγή λίγων αλλά αναγκαίων προϊόντων εσωτερικής κατανάλωσης. Οι πωλήσεις έτσι, ήταν εξασφαλισμένες, ρίσκο δεν υπήρχε και η οικονομία αυτορυθμιζόταν μέσα στα στενά εθνικά πλαίσια. Ζητούμενο ήταν η αυτάρκεια της χώρας, κάτι που έγινε εφικτό σε μεγάλο βαθμό, σε μία εποχή που δεν υπήρχε ανάγκη για ποικιλία ή εξαιρετική ποιότητα, αλλά για απλή ικανοποίηση βασικών αναγκών.

Οι δύο αυτοί παράγοντες αναδιάρθρωσης και ενίσχυσης της οικονομίας έδωσαν τη δυνατότητα στις κυβερνήσεις να προχωρήσουν σημαντικά σχέδια βελτίωσης της ποιότητας ζωής των πολιτών στην πρωτεύουσα, που είχαν μείνει για δεκαετίες στα συρτάρια, όπως ήταν η διαμόρφωση του Πεδίου του Άρεως σε κοινόχρηστο Πάρκο των Αθηνών.

Τι ήταν το Πεδίον του Άρεως πριν γίνει… Πεδίον του Άρεως

Στην περιοχή που σήμερα βρίσκεται το Πεδίον του Άρεως υπήρχε μόνο ο μεσαιωνικός Ιερός Ναός των Παμμεγίστων Ταξιαρχών, που χρονολογείται από τον 16ο  – 17ο αιώνα. Ο Ναός ήταν περικυκλωμένος από ακαλλιέργητες εκτάσεις χωρίς σπουδαία βλάστηση και κανένα ιδιοκτησιακό ενδιαφέρον – μην ξεχνάμε ότι η Αθήνα μέχρι να γίνει πρωτεύουσα ήταν ένα φτωχικό χωριό ανάμεσα σε αρχαία ερείπια. Επί βασιλείας Όθωνα, όταν ξεκίνησε η συγκρότηση τακτικού Ελληνικού στρατού στο ευρωπαϊκό τυπικό, δημιουργήθηκαν στρατώνες ιππικού μπροστά στον Ναό των Ταξιαρχών και προς τη σημερινή οδό Μαυρομματαίων ως ρωμαϊκό Campus Martius με μία αμφιλεγόμενη μεταγραφή της ρωμαϊκής θεότητας Mars ως τον αρχαιοελληνικό θεό Άρη. Σήμερα γνωρίζουμε ότι αυτή η μεταφορά έχει γενναία δόση αυθαιρεσίας, καθώς οι Ρωμαίοι μπορεί να πήραν την ιδέα για τη δημιουργία μίας θεότητας του πολέμου από τους Έλληνες (και όχι μόνο), αλλά νοηματοδότησαν τον δικό τους θεό ως εκπρόσωπο της εξασφάλισης της ειρήνης μέσω της στρατιωτικής υπεροχής (pax romana). Θεωρούσαν επίσης, τον θεό Mars ως πατέρα του ρωμαϊκού λαού (πατέρα του Ρωμύλου και του Ρέμου) σε αντίθεση με τους αρχαίους Έλληνες που θεωρούσαν τον Άρη ως ελάσσονος σημασίας θεό, αποσταθεροποιητικό στοιχείο, επιπόλαιο και καταστροφικό, για αυτό και είχαν ελάχιστους ναούς να τον τιμούν.

Εκτός από τον ναό των Ταξιαρχών και τους στρατώνες του Iππικού, το Πεδίον του Άρεως διέθετε μία μουσική εξέδρα στην αυλή του ναού σε πολυγωνικό σχήμα (από εκεί ονομάστηκε η περιοχή Πολύγωνο), όπου τις Κυριακές και τις αργίες το ζεύγος Όθωνα και Αμαλίας μαζί με ανθρώπους της αυλής τους αλλά και Αθηναίους πολίτες, απολάμβαναν τη μουσική που παιζόταν από ορχήστρα. Το Πεδίον του Άρεως προσφερόταν για «βόλτα στο ύπαιθρο» και φλερτ μεταξύ των ανδρών του Ιππικού με νεαρές Αθηναίες. Μετά το 1859 ο χώρος πέφτει σε βασιλική δυσμένεια και θα πρέπει να έρθει ο Γεώργιος Α’ για να ξαναμπεί στα ενδιαφέροντα του παλατιού. Τι συνέβη το 1859;

Η δυσαρέσκεια του Παλατιού για το Πεδίον του Άρεως

Ο γιος του τότε υπουργού Εξωτερικών Αλέξανδρου Ρίζου Ραγκαβή Κλέων, οργανώνει διαμαρτυρία μαζί με πολλούς φοιτητές στο Πεδίον του Άρεως για να προωθήσει τη θέση του πατέρα του ότι ήταν εθνική ανάγκη οι εύπορες τάξεις να αγοράζουν ελληνικά προϊόντα για να ενισχυθεί η εγχώρια οικονομία. Συνεννοούνται λοιπόν, να φορέσουν όλοι μαζί ψάθινα καπέλα από τη Σίφνο, τα λεγόμενα «σκιάδια», και να βολτάρουν στις 10 Μάϊου του 1859 στο Πεδίον του Άρεως, όπου θα βρίσκονταν και το βασιλικό ζεύγος. Το μαθαίνουν οι έμποροι των ευρωπαϊκών καπέλων και βάζουν τους υπαλλήλους τους να οργανώσουν «αντι-συγκέντρωση» γελοιοποίησης των «σκιάδιων», φορώντας αστεία και κουρελιασμένα σκιάδια, θέλοντας να δείξουν ότι τα ντόπια είναι κακής ποιότητας. Τα αίματα μεταξύ διαδηλωτών και αντι-διαδηλωτών άναψαν γρήγορα και προκειμένου να μη διαταραχθεί η ηρεμία του βασιλικού ζεύγους, η Αστυνομία επενέβη για τη διάλυσή τους, κυνηγώντας τους φοιτητές μέχρι τη Νεάπολη και συλλαμβάνοντας, μάλιστα, τρεις από αυτούς. Οι συλλήψεις πυροδότησαν την οργή μεγαλύτερου μέρους νέων που ξεκίνησαν πορεία διαμαρτυρίας από την οδό Ερμού μέχρι τα Ανάκτορα, ζητώντας την παραίτηση του Αρχηγού της Αστυνομίας. Μονάδες του πεζικού μαζί με χωροφύλακες κατάφεραν να διαλύσουν τη συγκέντρωση αργά τη νύχτα αλλά την επόμενη ημέρα οι φοιτητές επανήλθαν με ακόμα μεγαλύτερες δυνάμεις και μία επιτροπή από αυτούς ζήτησε να δει τον ίδιο τον Όθωνα, που ήταν αυτόπτης μάρτυρας των αρχικών επεισοδίων. Ο βασιλιάς τους ειδοποίησε ότι δεν θα τους δεχτεί, προβάλλοντας την εθιμοτυπία που απαιτούσε να υποβάλουν πρώτα τις αναφορές και τα αιτήματά τους στο παλάτι και έπειτα να οριστεί συνάντηση. Ευτυχώς η κυβέρνηση έδειξε καλύτερα αντανακλαστικά για την εκτόνωση της κατάστασης, απομακρύνοντας τον Αστυνομικό Διευθυντή που είχε διατάξει την επίθεση στους φοιτητές στο Πεδίον του Άρεως και αφήνοντας ελεύθερους τους τρεις συλληφθέντες. Τα επεισόδια έμειναν στην ιστορία ως «Σκιαδικά». Όθωνας και Αμαλία δεν ξαναπήγαν από τότε στο Πεδίον του Άρεως, ενώ σταμάτησε και η ζωντανή μουσική που ψυχαγωγούσε τους Αθηναίους.

Άρση του βασιλικού εμπάργκο στο Πεδίον του Άρεως

Το άτυπο βασιλικό εμπάργκο στο Πεδίον του Άρεως αίρεται με την εκθρόνιση και εξορία του βασιλιά Όθωνα το 1862. Οι μεγάλες δυνάμεις της εποχής (Ηνωμένο Βασίλειο, Γαλλική και Ρωσική Αυτοκρατορία) ορίζουν τον πρίγκιπα της Δανίας Γεώργιο Α’ ως νέο (και μακροβιότερο, όπως αποδείχθηκε) βασιλιά της Ελλάδας. Ο Γεώργιος Α’ ιδρύει στο Πεδίον του Άρεως Ιππευτική Σχολή και το 1887 κάνει την πρώτη κίνηση για την επίσημη κατοχύρωση του χώρου. Με απόφασή που δημοσιεύεται στο Φύλλο της Κυβερνήσεως της 27^ης Ιουλίου του 1887 εγκρίνει την εισήγηση του Υπουργού Εσωτερικών  Κ.Λομβάρδου και τη γνωμοδότηση του Συμβουλίου Δημόσιων Έργων για την οριοθέτηση του χώρου του Πεδίου του Άρεως, μαζί με ρυμοτομικές ρυθμίσεις γύρω περιοχών, όπως η Κυψέλη. Ήταν το πρώτο βήμα για να γίνει επίσημα πάρκο αναψυχής το Πεδίον του Άρεως, αλλά θα χρειαζόταν να περάσουν ακόμα 47 χρόνια για να ξεκινήσει να παίρνει και την ανάλογη μορφή.

Η επέτειος των 100 χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση

Το 1918 συστήνεται Επιτροπή για την προετοιμασία των εορτασμών των 100 χρόνων από την Εθνική παλιγγενεσία με επικεφαλής τον τότε πρόεδρο της Βουλής Θεμιστοκλή Σοφούλη. Παράλληλα συστήνεται και δεύτερη επιτροπή υπό τον Ελευθέριο Βενιζέλο για την κατασκευή μνημειακών διαστάσεων Ηρώου της Ελληνικής Επανάστασης, κατασκευασμένο από κυβόλιθους που θα έρχονταν συμβολικά από όλες τις ελληνικές πόλεις, θα είχε το σχήμα ναού του Σωτήρα και εξωτερικά θα κοσμούνταν με αδριάντες, προτομές και γλυπτά συμπλέγματα. Το τεράστιο έργο αρχικά θα κατασκευαζόταν στον λόφο Αρδηττού και εν συνεχεία αποφασίστηκε να κατασκευαστεί στο Πεδίον του Άρεως, όπου και θεμελιώθηκε με πανηγυρικό τρόπο. Το έργο όμως δεν έγινε ποτέ. Για την ακρίβεια δεν έγιναν ούτε οι εκδηλώσεις για τα 100 χρόνια της Ελληνικής επανάστασης, καθώς η Μικρασιατική εκστρατεία και εν συνεχεία η καταστροφή, δεν άφηναν περιθώρια ούτε για εορτασμούς, αλλά ούτε κονδύλια για πολυδάπανα μνημεία. Η ιδέα όμως για να τιμηθούν οι ήρωες της Ελληνικής Επανάστασης στο Πεδίον του Άρεως παρέμεινε ζωντανή και – αρκετά τροποποιημένη ως προς τα οικονομικά μεγέθη – αρχίζει να υλοποιείται μερικά χρόνια αργότερα από τον δικτάτορα Μεταξά με την «Λεωφόρο των Ηρώων».

1934 Η χρονιά που το Πεδίον του Άρεως αρχίζει να παίρνει τη μορφή Πάρκου

Μέχρι το 1934 το καθεστώς του Πεδίου του Άρεως παρέμενε ασαφές και χαώδες με την αγγλική εταιρεία Power να το χρησιμοποιεί ακόμα και για την εναπόθεση των προϊόντων εκσκαφής της σήραγγας του ηλεκτρικού σιδηροδρόμου Αθηνών – Πειραιά. Δύο άνθρωποι ήταν εκείνοι που κίνησαν ουρανό και γη για να δοθεί ένα τέλος στην αυθαιρεσία και να ξεκινήσει η διαμόρφωση του Πάρκου: ο εκδότης της εφημερίδας «Έθνος» Σπύρος Νικολόπουλος και ο υπερδραστήριος μηχανικός Πέτρος Καλλιγάς. Ύστερα από ασφυκτικές πιέσεις τους συγκροτείται το 1934 Ανώτατη Πολεοδομική Επιτροπή (στην οποία και συμμετέχουν) που υποβάλει στον τότε Υπουργό Συγκοινωνιών Πέτρο Ράλλη σχέδιο για τη διαμόρφωση του κοινόχρηστου Άλσους μαζί με πρόταση χρηματοδότησης.

Οι νόμοι του 1934 που σήμαναν την εκκίνηση του Πεδίου του Άρεως

Με τον νόμο 6171 «Περί συμβολής του Δημοσίου προς διαμόρφωσιν του Πεδίου του Άρεως εις κοινόχρηστον άλσος των Αθηνών» που δημοσιεύεται στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως τον Ιούλιο του 1934 ορίζεται ο τρόπος που θα χρηματοδοτηθούν οι απαραίτητες απαλλοτριώσεις και τα έργα διαμόρφωσης του Πάρκου. Τα χρήματα προκαταβάλλονται από το Δημόσιο και το Ειδικό Ταμείο Μόνιμων Οδοστρωμάτων Αθηνών (ΕΤΜΟΑ), ενώ η αποπληρωμή τους δεν είναι συγκεκριμένη, καθώς ο νόμος προβλέπει τη δυνατότητα να καλυφθούν (όλα ή μέρος αυτών) από όσους πολίτες ωφεληθούν από τη διαμόρφωση του Πάρκου (τους περίοικους; ).

Στις 8 Νοεμβρίου του 1934 δημοσιεύεται στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως το προεδρικό διάταγμα με το οποίο εγκρίνεται η τροποποίηση του Σχεδίου Αθηνών «παρά το πεδίον Άρεως» και η Πολεοδομική Επιτροπή πιάνει δουλειά με τον Ανάργυρο Δημητρακόπουλο, καθηγητή του Πολυτεχνείου και επόπτη των σχεδίων και των έργων, να σημειώνει με ρεαλισμό και σύνεση:

«Επί του παρόντος θα έχωμεν εν απαλόν επίπεδον πρασίνου, το οποίο η συμβολή της Φύσεως και της Τέχνης θα μεταβάλλουν δια του χρόνου εις τον πραγματικόν κήπον. Και αυτόν τον πραγματικό κήπον δεν θα δυνηθούν ίσως να ιδούν επί των ημερών των όλοι οι συμπράξαντες εις την θεμελίωσιν του έργου…»

Πραγματικά, τα έργα διαμόρφωσης του Πεδίου του Άρεως, αν και ξεκίνησαν δυναμικά το 1934 με τη χάραξη των βασικών διαδρομών που και ακόμα και σήμερα έχει το Πεδίον του Άρεως, αν και φυτεύτηκαν χιλιάδες δέντρα και θάμνοι, χρειάστηκαν δεκαετίες για να αποπερατωθούν, καθώς μεσολάβησαν νέες οικονομικές δυσκολίες, η κατοχή, ο εμφύλιος, ενώ πάντα καιροφυλακτούσαν κάθε είδους προσωπικά και οικονομικά συμφέροντα, όπως και η διαφθορά.

Συνεχίζεται…