Το πρώτο δημόσιο μνημείο της Αθήνας: Η στήλη των Ιερολοχιτών στο Πεδίον του Άρεως

Στην καρδιά του Πεδίου του Άρεως στέκει η παλαιότερη μαρμάρινη στήλη της νεότερης Αθήνας — αφιερωμένη στους πεσόντες του Ιερού Λόχου στη μάχη του Δραγατσανίου. Από την εποχή του Όθωνα έως σήμερα, το μνημείο αυτό αφηγείται τη γέννηση της δημόσιας μνήμης στην πρωτεύουσα και την πορεία της μέσα στον χρόνο, όπως την καταγράφουν η Ζέττα Αντωνοπούλου και ο Δημήτρης Παυλόπουλος.

Η απαρχή της δημόσιας μνήμης στην Αθήνα

Το πρώτο δημόσιο μνημείο της νεότερης Αθήνας δεν είναι άγαλμα σε φυσικό μέγεθος, αλλά μια λιτή στήλη. Πρόκειται για μια πεσσόσχημη μαρμάρινη στήλη αφιερωμένη στη μνήμη των πεσόντων Ιερολοχιτών στη μάχη του Δραγατσανίου, τον Ιούνιο του 1821. Σύμφωνα με τη Ζέττα Αντωνοπούλου, η οποία έχει χαρτογραφήσει συστηματικά τη δημόσια γλυπτική της πόλης στο έργο της «Τα γλυπτά της Αθήνας. Υπαίθρια Γλυπτική 1834–2004» (Ποταμός, 2003), η συγκεκριμένη στήλη καταγράφεται ως το πρώτο επίσημο μνημείο που τοποθετήθηκε στον δημόσιο χώρο της πρωτεύουσας.

Η στήλη των Ιερολοχιτών: λιτή μορφή, βαθύ νόημα

Το μνημείο είναι αφιερωμένο στον Ιερό Λόχο – το σώμα εθελοντών νέων Ελλήνων υπό τον Αλέξανδρο Υψηλάντη, που πολέμησε και αιματοκυλίστηκε στο Δραγατσάνι στις αρχές του Αγώνα. Η στήλη αποκαλύφθηκε στις 6 Ιουνίου 1843, δηλαδή σε μια εξαιρετικά πρώιμη φάση του νεοελληνικού κράτους, όταν η Αθήνα μόλις διαμορφωνόταν ως πρωτεύουσα. Η χρονολογία αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία στο σχήμα που περιγράφει η Αντωνοπούλου: οι πρώτες δημόσιες μνημειακές παρεμβάσεις της πόλης δεν ήταν διακοσμητικές, αλλά εργαλεία μνήμης και ταυτότητας· έβαζαν στο κέντρο της καινούργιας πρωτεύουσας τους «ήρωες» και τη θυσία τους, και ταυτόχρονα διαμόρφωναν αφήγημα για το τι σημαίνει ελευθερία και ελληνικότητα στον δημόσιο χώρο.

Η γλώσσα της μνήμης και της ταυτότητας

Η ίδια η μορφή της στήλης –απλή, αυστηρή, με χαρακτήρα ταφικού/αναμνηστικού σημαδιού– εντάσσεται σε αυτό που η Αντωνοπούλου περιγράφει ως την πρώτη γενιά της υπαίθριας γλυπτικής της Αθήνας: μνημεία που δανείζονται λεξιλόγιο από την κλασική και νεοκλασική γλώσσα για να δηλώσουν δημόσιο σεβασμό και κρατική αναγνώριση. Με άλλα λόγια, η στήλη των Ιερολοχιτών δεν είναι απλώς «ένα μνημείο για τους πεσόντες», αλλά η απαρχή της μνήμης του Αγώνα του ’21 στην ίδια την πόλη της Αθήνας, όπως αυτή θεσμοθετείται και παρουσιάζεται στο κοινό.

Το πρώτο Ηρώο των Αθηνών: από την πλατεία του Πανεπιστημίου στο Πεδίον του Άρεως

Η πεσσόσχημη μαρμάρινη στήλη που τιμά τους πεσόντες του Ιερού Λόχου στη μάχη του Δραγατσανίου (1821) δεν είναι απλώς το πρώτο δημόσιο μνημείο της νεότερης Αθήνας. Όπως σημειώνει ο Δημήτρης Παυλόπουλος, στο βιβλίο «Από τον Ιερό Λόχο στον Κωνσταντίνο ΙΒ΄ – Νεότερα Αθηναϊκά Γλυπτά», πρόκειται για το πρώτο Ηρώο της πρωτεύουσας και για ένα σύμβολο της πρώιμης προσπάθειας του ελληνικού κράτους να αρθρώσει δημόσια μνήμη μέσα από την τέχνη της γλυπτικής.

Η αρχική τοποθέτηση

Το μνημείο αποκαλύφθηκε στις 6 Ιουνίου 1843, σε κεντρικό σημείο της πόλης: στην πλατεία μπροστά από το Πανεπιστήμιο Αθηνών, προς την πλευρά της Εθνικής Βιβλιοθήκης. Το οικόπεδο ανήκε στον Αλέξανδρο Ρίζο Ραγκαβή, ποιητή, πεζογράφο και καθηγητή Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, ο οποίος το είχε προορίσει αρχικά για το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.
Χορηγός της στήλης υπήρξε ο Αλέξανδρος Κ. Σούτσος, ξάδελφος του Ραγκαβή, ποιητής και φαναριώτης, που θέλησε να τιμήσει τη μνήμη του πεσόντος στο Δραγατσάνι αδελφού του Δημητρίου Σούτσου. Η αφιέρωση είχε επομένως προσωπικό χαρακτήρα, αλλά σύντομα η στήλη προσέλαβε κρατική και συμβολική διάσταση ως μνημείο όλων των Ιερολοχιτών.

Εικονογραφία και μορφή

Ο Παυλόπουλος περιγράφει με λεπτομέρεια τη μορφή του μνημείου:
η στήλη στενεύει καθ’ ύψος, καταλήγει σε δίβαθμη κρηπίδα, και στην κορυφή της φέρει περικεφαλαία – αρχαιοπρεπή σύμβολο ανδρείας και θυσίας. Στην πρόσοψη διακρίνεται ανάγλυφος σταυρωτός ξίφος με στεφάνι δάφνης, ενώ στο πίσω μέρος έχουν χαραχθεί το κρανίο και τα διασταυρωμένα οστά, το έμβλημα των Ιερολοχιτών, καθώς και επιτύμβια επιγραφή.
Ο τύπος της στήλης, σημειώνει ο Παυλόπουλος, προέρχεται από αρχιτεκτονικές φόρμες που ήταν διαδεδομένες στην Ευρώπη: το ίδιο μοτίβο εντοπίζεται ήδη το 1802 στο μνημείο του στρατηγού Desaix στο Στρασβούργο (Friedrich Weinbrenner), το 1814 στο μνημείο του στρατηγού Moreau στη Δρέσδη, και γενικότερα ανήκει στο λεξιλόγιο των αρχιτεκτονικών στηλών-ηρώων.

Η απουσία υπογραφής οδηγεί τον Παυλόπουλο να θεωρεί ότι πιθανότερα ο σχεδιασμός ανήκει σε αρχιτέκτονα και όχι σε γλύπτη. Ο αθηναιογράφος Κώστας Μπίρης είχε ήδη αποδώσει από το 1950 το σχέδιο στον Σταμάτιο Κλεάνθη (1802–1862), κάτι που ο Παυλόπουλος θεωρεί πιθανό, καθώς ο Κλεάνθης είχε συμμετάσχει νέος στον Ιερό Λόχο και είχε προσωπική σχέση με το γεγονός. Επειδή όμως δεν υπάρχει υπογραφή ούτε απόδειξη ανάθεσης, η απόδοση παραμένει τεκμηριωμένα ανοιχτή.

Ο Παυλόπουλος παρατηρεί επίσης ότι το διακοσμητικό ύφος της μαρμαροτεχνίας (στις κορδέλες και τα ανάγλυφα του στεφάνου) παραπέμπει σε εργαστήρια της εποχής του Πανεπιστημίου, με πιθανή συμμετοχή Τηνιακών μαρμαροτεχνιτών όπως οι Δημήτριος Κατσαρός, Ιωάννης Ευκαρπίας, Κωνσταντίνος Στεργίου και άλλοι, που εκείνα τα χρόνια εργάζονταν στα λατομεία της Πεντέλης και στα νεοκλασικά οικοδομήματα της οδού Πανεπιστημίου.

Η μεταφορά στο Πεδίον του Άρεως

Η αρχική θέση της στήλης χάθηκε όταν άρχισαν οι εργασίες για τη θεμελίωση της Εθνικής Βιβλιοθήκης (1885–1888). Το 1885 αποφασίστηκε η μεταφορά του μνημείου στο Πεδίον του Άρεως, «σε απόσταση ανάλογη με την αρχική του σχέση με την αθηναϊκή τοπογραφία».
Η μεταφορά συνοδεύτηκε από δημοσιογραφικά σχόλια για την εγκατάλειψη του μνημείου στο Πανεπιστήμιο – ο Παυλόπουλος παραθέτει απόσπασμα από τον ποιητή Σπυρίδωνα Βασιλειάδη (1845–1874), που ήδη από τη δεκαετία του 1870 ελεεινολογούσε την κατάστασή του, καθώς το Πανεπιστήμιο κατασκεύασε «τους απόπατούς του, 7-8 βήματα μακριά από το κενοτάφιο και τα ούρα διαρρέουν μέχρι την ιερά στήλη…».

Η νέα θέση στον χώρο που αργότερα θα διαμορφωνόταν το Πεδίον του Άρεως, δεν επιλέχθηκε τυχαία. Ήταν ήδη χώρος στρατωνισμού των Ιππέων και είχε συνδεθεί με στρατιωτικές τελετές – τοποθετώντας εκεί το Ηρώο, η Πολιτεία το ενέταξε σε ένα τοπίο μνήμης αφιερωμένο στους αγώνες του έθνους.
Μεταπολεμικά, προστέθηκε μαύρη μαρμάρινη πλάκα στη βάση του μνημείου με την επιγραφή:

«Ο Ιερός Λόχος του 1942 στον Ιερό Λόχο του 1821», συνδέοντας έτσι τους Ιερολοχίτες της Επανάστασης με τους μαχητές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Τα μνημεία που το πλαισιώνουν

Σήμερα η στήλη των Ιερολοχιτών πλαισιώνεται από δύο ακόμη μνημεία στο προαύλιο του ναού των Παμμέγιστων Ταξιαρχών στο Πεδίον του Άρεως:

• Στα αριστερά, το μαρμάρινο μνημείο για τους πεσόντες Κρητικούς του Βαφέ Αποκορώνου (1866), με προτομή του υπολοχαγού Αλέξανδρου Πραΐδη (1834–1866).
• Στα δεξιά, το μνημείο που τιμά τους Κρήτες αγωνιστές του 1897.

Η συνύπαρξη αυτών των έργων δημιουργεί, σύμφωνα με τον Παυλόπουλο, ένα μικρό “άλσος μνήμης” μέσα στο Πεδίον του Άρεως, όπου οι διαφορετικές φάσεις του ελληνικού αγώνα —1821, Κρητική Επανάσταση, Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος— συναντώνται στον ίδιο χώρο.

Κύριες Πηγές – Βιβλιογραφία

• Ζέττα Αντωνοπούλου, Τα γλυπτά της Αθήνας: Υπαίθρια Γλυπτική 1834–2004, Εκδόσεις Ποταμός, Αθήνα 2003.
• Δημήτρης Παυλόπουλος, Από τον Ιερό Λόχο στον Κωνσταντίνο ΙΒ΄ – Νεότερα Αθηναϊκά Γλυπτά, Εκδόσεις Gutenberg, Αθήνα 2019.

Βρείτε το μνημείο στον χάρτη του Πεδίου του Άρεως: θέση 20 Ι.Ν.Παμμέγιστων Ταξιαρχών.