Πεδίον του Άρεως: Η σύντομη Ιστορία ενός μεγάλου Πάρκου

Το Πεδίον του Άρεως είναι ο μεγαλύτερος αστικός χώρος πρασίνου στα όρια του Δήμου Αθηναίων. Σε ολόκληρη την έκτασή του έχει κηποτεχνικές διαμορφώσεις, ενώ διαθέτει εγκαταστάσεις ψυχαγωγίας για τους πολίτες που περιλαμβάνουν παιδικές χαρές και καταστήματα εστίασης. Λόγω της διαμόρφωσης αλλά και των χρήσεών του, χαρακτηρίζεται και διαχειρίζεται ως Πάρκο. Αυτή είναι η σύντομη ιστορία του…

Από τον Δήμο Αθηναίων στην Περιφέρεια Αττικής

Το Πεδίον του Άρεως ανήκει διοικητικά στην Περιφέρεια Αττικής, ενώ χωροταξικά στον Δήμο Αθηναίων, όπου και αρχικά είχε ανατεθεί η διαμόρφωση, ανάπτυξη και φροντίδα του. Λόγω της αδυναμίας του Δήμου Αθηναίων τη δεκαετία του 1930 να ανταπεξέλθει στο κόστος διαμόρφωσης του Πάρκου, παραχωρήθηκε από την Κυβέρνηση στο Ειδικό Ταμείο Μόνιμων Οδοστρωμάτων Αθηνών (Ε.Τ.Μ.Ο.Α.), υπηρεσία του Υπουργείου Περιβάλλοντος. Με το Π.Δ. 98/ 2000 «Περί καταργήσεως του Ε.Τ.Μ.Ο.Α.», η διεύθυνση, συντήρηση, επέκταση και εκμετάλλευση του Πεδίου του Άρεως μεταφέρθηκαν στην Υπερνομαρχία Αθηνών – Πειραιώς και εν συνεχεία στη σημερινή Περιφέρεια Αττικής.

Όρια και βλάστηση

Το Πεδίον του Άρεως οριοθετείται νότια από τη Λ. Αλεξάνδρας, νότια και ανατολικά από την οδό Μπούσγου και την πλατεία Πρωτομαγιάς, βόρεια με την οδό Ευελπίδων και δυτικά από την οδό Μαυρομματαίων. Το μεγαλύτερο μέρος του πάρκου αποτελείται σήμερα από βλάστηση που προήλθε από φυτεύσεις την περίοδο 1936 – 1940. Το Πεδίον του Άρεως χαρακτηρίζεται από καθαρά αστικό πράσινο με φυτά κυρίως ελληνικής και μεσογειακής προέλευσης. Περιλαμβάνει πάνω από 70 είδη δέντρων, εκ των οποίων σημαντικός αριθμός είναι φυλλοβόλα πλατύφυλλα που δεν καίγονται εύκολα σε περίπτωση πυρκαγιάς.

Πεδίον του Άρεως και Ιππικό

Η περιοχή του Πεδίου του Άρεως επί Όθωνος φιλοξένησε τους στρατώνες του ιππικού και πριν την ίδρυση
του Πάρκου χρησιμοποιείτο ως πεδίο ασκήσεων του ιππικού ή τόπος συγκεντρώσεων και
τελετών. Στη πλατεία του ναού των Ταξιαρχών – του παλαιότερου κτηρίου της έκτασης – υπήρχε στημένη μια
εξέδρα μουσικής σε σχήμα πολυγώνου, όπου παιάνιζε η φιλαρμονική. Από εκεί προήλθε και το όνομα της
όμορης γειτονιάς «Πολύγωνο».

Πλατεία του Άρεως

Το Πεδίο του Άρεως εντάχθηκε στο Σχέδιο Πόλης της Αθήνας με Βασιλικό Διάταγμα της 27ης Ιουλίου του 1887 (ΦΕΚ 201/Α/27-07-1887). Η πρώτη ονομασία που δόθηκε στο χώρο ήταν «Πλατεία του Άρεως», ενώ λίγα χρόνια αργότερα με το υπ’ αριθ. ΦΕΚ 229/10-12-1902, η ονομασία άλλαξε σε «Πεδίον του Άρεως». Η έκταση κηρύχθηκε δασωτέα και περιήλθε στην κατοχή του δημοσίου.

1934: Η χρονιά που ξεκίνησε η διαμόρφωση του Πεδίου του Άρεως

Το 1934 με τον νόμο 6171/1934 (ΦΕΚ 214/Α/10-07-1934) «Περί συμβολής του Δημοσίου προς διαμόρφωση του Πεδίου του Άρεως εις κοινόχρηστον άλσος των Αθηνών», κινήθηκαν οι διαδικασίες σχεδιασμού και υλοποίησης της σημερινής μορφής του Πάρκου. Για επιλεγμένους χώρους του πάρκου καθορίστηκαν συγκεκριμένες χρήσεις γης με μια σειρά από ΦΕΚ.

Εν αρχή ήταν ο Όθωνας

Επί βασιλείας Όθωνα, μπροστά στο ναό των Ταξιαρχών και προς την οδό Μαυρομματαίων φιλοξενούνταν οι Στρατώνες του Ιππικού και έτσι σχεδόν από την αρχή της λειτουργίας της Αθήνας ως πρωτεύουσας του ελληνικού κράτους, ο χώρος του σημερινού Πάρκου συνδέθηκε με τον στρατό, τον θεό Άρη, το βασιλικό ζεύγος και την αστική ζωή της νέας πρωτεύουσας της Ελλάδας. Στα πρώτα τοπογραφικά σχέδια της Αθήνας το 1880 ο χώρος χαρακτηρίζεται «Πεδίον Άσκησης» και οριζόταν από δύο σχεδόν παράλληλα ρέματα που κατέβαιναν από το «Τουρκοβούνι», περίπου στη χάραξη των σημερινών οδών Ευελπίδων και Κυπριανού / Βαλτινών / Μπούσγου. Μη φανταστείτε ένα σύγχρονο στρατόπεδο με μηχανοκίνητα μέσα, βαρύ οπλισμό και αυστηρά μέτρα ασφαλείας… Ο χώρος ήταν στην πραγματικότητα ένας υπαίθριος τόπος συγκέντρωσης του κοινού για περίπατο και αναψυχή. Ειδικά τα Κυριακάτικα μεσημέρια και τις γιορτές αποτελούσε χώρο περιπάτου για τους Αθηναίους και ευκαιρία συνάντησης με το βασιλικό ζεύγος.

Έξωση του Όθωνα

Η πρώτη σημαντική ιστορική αναφορά στον τόπο γίνεται με την Έξωση του Όθωνα το 1862, όταν οι επικεφαλής του αναίμακτου κινήματος που έδιωξε τον Βαυαρό μονάρχη μαζεύονται στους στρατώνες του «Πεδίου Άσκησης» και γιορτάζουν την επιτυχία τους με τον Γ.Παράσχο να τους απαγγέλει:

«Κι ενώ φεύγει η τυραννία εις τη θέαν σας με θρήνον,
εις λιτόν προβαίνει γεύμα ο αήττητος Στρατός.
Εις τιμήν του Οκτωβρίου το ποτήρι ας κενωθεί,
κι ας βοΐζει το κανόνι, κι ας αστράπτει το σπαθί.»

Κοινόχρηστος χώρος για κάθε χρήση

Με Βασιλικό Διάταγμα του 1887 η έκταση του Πεδίου του Άρεως εντάσσεται στο Σχέδιο Πόλεως των Αθηνών και χαρακτηρίστηκε ως μη οικοδομήσιμος κοινόχρηστος χώρος. Κατά παράβαση του Σχεδίου, κατασκευάστηκαν στις δεκαετίες που ακολούθησαν τα κτήρια της Γεωγραφικής Υπηρεσίας Στρατού, διάφοροι ημιμόνιμοι και προσωρινοί προσφυγικοί συνοικισμοί, εγκαταστάσεις διαφόρων υπηρεσιών, καφενεία, γκαράζ, ιδιωτικό σχολείο, κ.ά. Το 1924 η Κτηματική Εταιρεία του Δημοσίου παραχώρησε στον Πανελλήνιο Γυμναστικό Σύλλογο τη χρήση 5,6 στρεμμάτων για τις ανάγκες των αθλητικών του εγκαταστάσεων μετά την απαλλοτρίωση οικοπέδου που κατείχε ο Σύλλογος στη συμβολή των οδών Πατησίων και Αλεξάνδρας.

Επιτροπή Δημόσιων Κήπων και Δενδροστοιχιών

Το 1927 συγκροτήθηκε η Επιτροπή Δημοσίων Κήπων και Δενδροστοιχιών και δόθηκε προτεραιότητα στη διαμόρφωση του Πεδίου του Άρεως, αφού το διεκδικούσαν για κατασκευή κτηριακών εγκαταστάσεων το Δικαστικό Μέγαρο Αθηνών, η θερινή σκηνή του Εθνικού Θεάτρου, η Χριστιανική Αδερφότης Νέων (ΧΑΝ) και το Υπουργείο Γεωργίας. Την ίδια περίοδο το Πεδίον Άρεως χρησιμοποιήθηκε και από την αγγλική εταιρεία ηλεκτροφωτισμού και ηλεκτρικής συγκοινωνίας «Power» για την απόρριψη προϊόντων εκσκαφής στη διάρκεια της κατασκευής της σήραγγας του ηλεκτρικού σιδηροδρόμου Αθηνών-Πειραιώς.

Ανώτατη Πολεοδομική Επιτροπή

Το Πεδίον του Άρεως χρωστάει την ύπαρξή του στην «Ανώτατη Πολεοδομική Επιτροπή» που συγκρότησε το 1934 ο τότε υπουργός συγκοινωνιών Πέτρος Ράλλης προκειμένου «να προστατευτεί η δημόσια αισθητική των Αθηνών». Στην επιτροπή μετείχαν οι: Πέτρος Καλλιγάς, Αναστ. Μεταξάς. Εμμ. Κριεζής, Αριστοτέλης Ζάχος, Κωστής Παρθένης, Ζαχαρίας Παπαντωνίου, ο διευθυντής Σχεδίων Πόλεων Ανάργ. Δημητρακόπουλος και άλλοι. Η Επιτροπή αποδείχθηκε άξια της αποστολής της, αφού επέβαλε τον υποβιβασμό του επιτρεπόμενου ύψους οικοδόμησης «δια την προάσπισιν της θέας και της αισθητικής της Ακροπόλεως» και συνετέλεσε καθοριστικά στην απόφαση του Πέτρου Ράλλη να εισάγει τον νόμο 6171 του 1934 με τον οποίο δημιουργήθηκε το Πεδίον του Άρεως ως «κοινόχρηστον άλσος των Αθηνών».

Τα σχέδια του Πάρκου

Το «Ειδικό Ταμείο Μονίμων Οδοστρωμάτων Αθηνών» ανέλαβε να καταβάλει τα έξοδα διαμόρφωσης του Πεδίου του Άρεως ως ενός άλσους που θα τιμούσε τους ήρωες της Επανάστασης του 1821 και ο Ανάργυρος Δημητρακόπουλος συνέταξε τα σχέδια του Πάρκου, συνδυάζοντας ρυθμούς αγγλικών και γαλλικών αλσών. Μάλιστα είχε λάβει μέριμνα να μην εμποδίζεται η θέα προς την Ακρόπολη από τα κεντρικά σημεία του Πάρκου. Οι εργασίες δενδροφύτευσης και ανάπλασης που ανατέθηκαν στον Ν.Βοσυνιώτη άρχισαν το 1935 και συνεχίσθηκαν επί κυβερνήσεως Ι. Μεταξά μέχρι το 1940, όταν και κηρύχθηκε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος. Στην πενταετία εκείνη φυτεύτηκαν περίπου 46.000 δένδρα (κυρίως φυλλοβόλα προκειμένου το καλοκαίρι να προσφέρουν πλούσια σκιά, τον δε χειμώνα να μην εμποδίζεται ο ήλιος) και θάμνοι, έγιναν διάφορα τεχνικά έργα όπως αρδευτικό δίκτυο, ηλεκτροφωτισμός με μαντεμένιες κολώνες σε βάσεις μαρμάρου και σιδερένια με υαλοπίνακες φωτιστικά, καθίσματα, σιντριβάνια, οίκημα γραφείου/ διοίκησης, το αναψυκτήριο Green Park, αντιπροσωπευτικό δείγμα αρχιτεκτονικής με διακοσμητικά στοιχεία Art Nouveauκαι και το Περίπτερο Γαρδένια.

Λεωφόρος των Ηρώων, μνημείο Κωνσταντίνου και άγαλμα Αθηνάς

Το 1934 ανατίθεται στα μέλη του Σωματείου Ελλήνων Γλυπτών η φιλοτέχνηση δεκαέξι μαρμάρινων προτομών ηρώων του 1821 που τοποθετούνται στη «Λεωφόρο των Ηρώων». Τρία χρόνια αργότερα, ο Ιωάννης Μεταξάς έκανε τα αποκαλυπτήρια του ορειχάλκινου έφιππου ανδριάντα του Βασιλιά Κωνσταντίνου στην κεντρική είσοδο. Το έργο, συνολικού κόστους περίπου 10.000.000 δρχ, είχε φιλοτεχνήσει στην Ιταλία ο γλύπτης Φραντσέσκο Παρίζι, ενώ ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός ανήκει στον επίσης Ιταλό αρχιτέκτονα Κωνσταντίνο Βετριάνι.Στη κεντρική πλατεία του άλσους τοποθετήθηκε συντριβάνι και γύρω φυτεύτηκαν μεσογειακά φυτά, έτσι ώστε σε όλη τη διάρκεια του χρόνου να παρουσιάζουν ωραίους  συνδυασμούς χρωμάτων. Μετά την απελευθέρωση, τον Οκτώβριο του 1944, εξασφαλίσθηκε η άρδευση του άλσους. Το 1952 κατασκευάστηκε το Μνημείο των Βρετανών, Αυστραλών και Νεοζηλανδών Πεσόντων στην Ελλάδα με τη μορφή της θεάς Αθηνάς, στην πλευρά της Λεωφόρου Αλεξάνδρας και στο ύψος της οδού Σπ. Τρικούπη από τους αρχιτέκτονες Φαίδων και Έθελ Κυδωνιάτη. Την επίσης, μαρμάρινη λέαινα στη βάση της ιδιαίτερα ψηλής στήλης του μνημείου είχε φιλοτεχνήσει ο Αθανάσιος Λημναίος.

Green Park και Άλσος

Από το 1950 ξεκινάει τη σταδιοδρομία του στο θερινό αναψυκτήριο «Άλσος» στο Πεδίον του Άρεως ο κονφερασιέ, ηθοποιός, συγγραφέας και θηρευτής «νέων ταλέντων» Γιώργος Οικονομίδης ενώ στο Green Park κυριαρχούσε ο κονφερασιέ Όμηρος Αθηναίος. Τα δύο αναψυκτήρια παρέμειναν οι μεγαλύτεροι πόλοι έλξης των Αθηναίων στο Πεδίον του Άρεως μέχρι και τη δεκαετία του 1990.

Το ξεκίνημα της παρακμής του Πάρκου

Η παρακμή ξεκινά από τα τέλη της δεκαετίας του 1980, όταν πολλοί από τους παλαιούς κατοίκους της περιοχής μετακόμισαν στα προάστια. Το παλαιό και εξαντλημένο κτιριακό απόθεμα δεν ανανεώθηκε, ενώ σταδιακά η περιοχή κατοικήθηκε κυρίως από οικονομικούς μετανάστες, πολλοί από τους οποίους ήταν άντρες χωρίς οικογένειες. Πολλά κτίρια εγκαταλείφθηκαν, μετατρέποντας την περιοχή σε ένα τοπίο εγκατάλειψης και ερήμωσης.

Η προβληματική ανάπλαση του Πάρκου

Τον Απρίλιο του 2008 άρχισαν εργασίες για τη ριζική ανάπλαση του πάρκου βάσει της μελέτης  του αρχιτέκτονα Αλέξανδρου Τομπάζη με προϋπολογισμό 9.663.990 ευρώ από χρηματοδότηση του Γ’ ΚΠΣ και εθνικούς πόρους. Η ανάπλαση δεν τέθηκε ποτέ σε διαβούλευση με τους κατοίκους, άλλαξε ριζικά τον χαρακτήρα του Πάρκου, στερώντας από το κοινό – και ιδιαίτερα τα παιδιά – ελεύθερους χώρους για παιχνίδια (ποδόσφαιρο, skate κ.α) και δεν ακολουθούσε τις διεθνείς τάσεις για τους αστικούς χώρους πρασίνου με «ανοιχτούς χώρους». Κατά την ανάπλαση, θεωρητικά, φυτεύτηκαν 1.200 δένδρα, 50.000 ανθόφυτα, 7.500 θάμνοι και 2.500 τριανταφυλλιές, ενώ προστέθηκαν 9 στρέμματα χλοοτάπητα και 8 στρέμματα φυτών εδαφοκάλυψης, τα οποία δεν έζησαν ούτε για έναν χρόνο. Ξηλώθηκαν 22.650 τμ ασφάλτου και στη θέση της μπήκε χώμα, μαρμαροκυβόλιθοι και γρανιτοκυβόλιθοι, οι οποίοι καταστράφηκαν σε μεγάλη έκταση τα επόμενα χρόνια, είτε επειδή ήταν ακατάλληλοι, είτε λόγω της συνεχούς διέλευσης οχημάτων. Το έργα υποδομής, όπως υπόγεια δίκτυα άρδευσης, αποχέτευσης, συλλογής ομβρίων υδάτων και ηλεκτροδότησης – όσα τελικά λειτούργησαν – αχρηστεύτηκαν σε λίγο καιρό. Ο ανάδοχος του έργου δεν παρέδωσε ποτέ την τελική ανάπλαση του πάρκου, αφού διέκοψε τις εργασίες λόγω οικονομικών προβλημάτων και κηρύχθηκε έκπτωτος.

Η απόλυτη εξαθλίωση 2015 – 2019

Το 2015, εν μέσω της προσφυγικής κρίσης, το Πεδίον του Άρεως μετατράπηκε σε έναν άτυπο καταυλισμό. Αμέσως μετά, η κατάσταση επιδεινώθηκε δραματικά: το πάρκο κυριεύτηκε από κυκλώματα διακίνησης ναρκωτικών, ενώ η παραμονή των πολιτών σε αυτό έγινε επικίνδυνη ακόμα και τις ώρες της ημέρας.

Η έλλειψη άρδευσης, οι κλειστές παιδικές χαρές, το ερειπωμένο ιστορικό καφέ και θέατρο, τα βανδαλισμένα παγκάκια, η ανεξέλεγκτη χρήση ναρκωτικών και ο ελλιπής φωτισμός κατά τη νύχτα συνέθεσαν ένα σκηνικό πλήρους εξαθλίωσης.

Αν και στο παρελθόν το πάρκο είχε φιλοξενήσει προσωρινά πολίτες κατά τη διάρκεια έκτακτων γεγονότων (όπως ο σεισμός του 1999), από το 2015 και μετά το σοκ έγινε χρόνιο και η υποδομή του δεν κατάφερε να ανταπεξέλθει.

Το μοντέλο διοίκησης του Πεδίου του Άρεως έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην απαξίωσή του: η Περιφέρεια Αττικής επέλεξε να διοικεί το Πεδίον του Άρεως με περιορισμένο και αποκλειστικά διοικητικό προσωπικό, χωρίς εξειδικευμένους εργαζόμενους για την ασφάλεια και τη συντήρηση του χώρου. Οι σχετικές υπηρεσίες ανατίθενται σε εργολάβους μέσω χρονοβόρων δημόσιων – αλλά όχι πάντα διαυγών – διαγωνισμών, γεγονός που συχνά καθυστερεί τις παρεμβάσεις και θέτει σε κίνδυνο τη φυτική φροντίδα του πάρκου.

Αναστροφή της απαξίωσης

Το 2019 και μετά από έντονες και μαζικές κινητοποιήσεις των κατοίκων και φίλων του Πάρκου, ξεκινά μία προσπάθεια ανάταξης του Πεδίου του Άρεως με απομάκρυνση των διακινητών ναρκωτικών και επαναλειτουργία του εμβληματικού Άλσους. Θα ακολουθήσει η επαναλειτουργία της Γαρδένιας και τελευταία του Green Park. Έκτοτε το Πάρκο αλλάζει συνεχώς προς το καλύτερο, όχι πάντα με γρήγορους ρυθμούς και με αρκετά πισωγυρίσματα, κυρίως λόγω της γραφειοκρατίας, την ανάθεση εργολαβιών πρασίνου, καθαριότητας και φύλαξης σε εργολάβους που δεν είναι πάντα συνεπείς με τα έργα που αναλαμβάνουν, τόσο σε προθεσμίες όσο και σε ποιότητα.

Το Πεδίον του Άρεως σήμερα, παρά τις ελλείψεις του, είναι φιλόξενο για εκατοντάδες πολίτες που – κυρίως τα απογεύματα και τα Σαββατοκύριακα– γεμίζουν τις διαδρομές του για να περπατήσουν, να αθληθούν, να συναντηθούν με φιλικά πρόσωπα και να αποφορτιστούν από τους ρυθμούς της πόλης.