Δημόσιος Χώρος: η σπονδυλική στήλη για τη λειτουργία της πόλης

Οι δρόμοι, οι πλατείες και τα πάρκα αποτελούν τους δημόσιους χώρους μίας πόλης, δηλαδή την σπονδυλική στήλη γύρω από την οποία δομούνται όλες οι λειτουργίες των ανθρώπων. Κατοικία, εργασία, ψυχαγωγία, μετακινήσεις και συναντήσεις ορίζονται από τον σωστό σχεδιασμό και λειτουργία του δημόσιου χώρου.

Μείωση των ανισοτήτων μέσω ενός κοινού αγαθού

Η ύπαρξη ποιοτικού δημόσιου χώρου επιτρέπει σε πόλεις και κωμοπόλεις να λειτουργούν αποτελεσματικά και δίκαια απέναντι στους κατοίκους τους. Το δίκτυο των ανοιχτών και λειτουργικών χώρων, όχι μόνο βελτιώνει την ποιότητα ζωής όλων, αλλά και την κινητικότητα των πολιτών, τις ευκαιρίες σε παιδεία, καλλιέργεια και εργασία αλλά και τη μείωση των ανισοτήτων. Ο σωστά σχεδιασμένος και φροντισμένος δημόσιος χώρος δεν επιτρέπει τη δημιουργία γκέτο και υποβαθμισμένων γειτονιών, ισορροπεί το βιοτικό επίπεδο των κατοίκων, μειώνει τους αποκλεισμούς και επιτρέπει στους ανθρώπους να γνωριστούν, να αλληλοεπιδράσουν και να έρθουν πιο κοντά. Ο δημόσιος χώρος ως κοινό αγαθό, είναι ο βασικός παράγοντας για την ολοκλήρωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, την ενδυνάμωση των πιο ευάλωτων ατόμων, τη στήριξη των ηλικιωμένων και την παροχή ευκαιριών στις νέες και τους νέους.

Εγκληματική αμέλεια κυβερνήσεων και τοπικών αρχών

Είναι ρόλος των κυβερνήσεων και της τοπικής αυτοδιοίκησης να εξασφαλίζουν την επαρκή παροχή δημόσιων χώρων, αφού ο ιδιωτικός τομέας, ο οποίος παίζει βασικό ρόλο στην αστική ανάπτυξη, έχει ελάχιστα κίνητρα για την παροχή τους. Ωστόσο, πολλές κυβερνήσεις και τοπικές αρχές δεν ανταποκρίνονται στον ρόλο τους, παραμελώντας να εφαρμόσουν νομοθεσίες και διατάξεις, ενώ διατηρούν ένα θολό νομικό πλαίσιο με πολλές περιοχές εκτός σχεδίου με αποτέλεσμα η αστικοποίηση να προχωρά με ανεξέλεγκτο τρόπο, αποδίδοντας μοτίβα οικισμού με επικίνδυνα χαμηλές αναλογίες δημόσιου χώρου.

Ελεύθερο πρέπει να είναι το 45-50% της αστικής γης

Ακόμη και προγραμματισμένες περιοχές νέων οικιστικών περιοχών μειώνουν σημαντικά τις παραχωρήσεις εκτάσεων για δημόσιους χώρους, όταν το “Πρόγραμμα Ανθρώπινων Οικισμών” του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών για τη βιώσιμη αστική ανάπτυξη, προβλέπει ότι μία καλά λειτουργούσα πόλη θα πρέπει να έχει κατά μέσο όρο 45 – 50% της αστικής γης ελεύθερη για δρόμους, πεζοδρόμια, πλατείες και πάρκα.

Οι δημόσιοι χώροι – συμπεριλαμβανομένων των δρόμων – είναι και πρέπει να θεωρούνται – πολυλειτουργικοί χώροι για την κοινωνική αλληλεπίδραση, την οικονομική ανταλλαγή και την πολιτιστική έκφραση μεταξύ μιας μεγάλης ποικιλίας ανθρώπων. Είναι δουλειά του αστικού σχεδιασμού η δημιουργία και οργάνωση αυτών των δημόσιων χώρων, ώστε να ενθαρρύνει τη χρήση τους, στη διαδικασία ενισχύοντας την αίσθηση της ταυτότητας και του «ανήκειν» μίας κοινότητας. Η ασφάλεια είναι μια σημαντική διαστάση που πρέπει να λαμβάνεται υπόψη σε κάθε τέτοιο σχέδιο, μαζί με ζωτικής σημασίας υποδομές (νερό, ενέργεια και επικοινωνίες). Σημαντικές προϋποθέσεις για έναν επιτυχημένο σχεδιασμό είναι η ύπαρξη ρυθμίσεων χρηστής διακυβέρνησης και διαχείρισης, καθώς και βιώσιμους μηχανισμούς για την εξασφάλιση καλύτερης ποιότητας δημόσιων χώρων. (Εργαλειοθήκη Global Public Space, Σελίδα 4)

Το κοινό “υπαίθριο σαλόνι” μας

Ο δημόσιος χώρος είναι ένα ζωτικό μέρος της καθημερινής ζωής στην πόλη. Οι δρόμοι από τους οποίους περνούν οι κάτοικοι για τη δουλειά και το σχολείο, τα μέρη όπου τα παιδιά παίζουν, τα τοπικά πάρκα στα οποία οι κάτοικοι απολαμβάνουν σπορ και χαλαρώνουν είναι το κοινό “υπαίθριο σαλόνι” όλων των ατόμων. Η διασφάλιση καλής ποιότητας, πολυλειτουργικού και καλά συνδεδεμένου δημόσιου χώρου που ανταποκρίνεται στις διαφορετικές ανάγκες των ατόμων, ανάλογα με την οικονομική κατάσταση, το φύλο, την ηλικία και την εθνική καταγωγή είναι κρίσιμη για την επιτυχημένη λειτουργεία του αστικού τοπίου.

Δημόσιος χώρος χωρίς αποκλεισμούς

Ορισμένες ομάδες πληθυσμού, όπως γυναίκες, παιδιά, άτομα με αναπηρία, άτομα ΛΟΑΤΚΙ+, άτομα χωρίς έγγραφα, μετανάστες ή φτωχοί, μπορεί να αποκλειστούν από δημόσιους χώρους εάν δεν είναι ασφαλείς. Μία σωστή πόλη πρέπει να προάγει την κοινωνική συνοχή και την οικοδόμηση κοινωνικού κεφαλαίου με τη συμπερίληψη των αναγκών όλων των ομάδων του πληθυσμού. Η δημιουργία σωστών δημόσιων χώρων δημιουργεί τις προϋποθέσεις ώστε ατομικά και διαφοροποιημένα συμφέροντα να οδηγούνται σε πρακτικές συνεργασίας. Είναι σημαντικό να αξιοποιείται η συλλογική σοφία από εκείνους που γνωρίζουν καλύτερα την κοινότητα, δηλαδή τους/τις ίδιους τους/τις κατοίκους.

Οι καθοριστικές λειτουργίες του δημόσιου χώρου

Οι καλοί δημόσιοι χώροι παίζουν καθοριστικό ρόλο για τα εξής:

• Τακτική και ορθολογική ανάπτυξη της περιοχής και της πόλης.
• Προσέλκυση επενδύσεων, χρήσεων και δραστηριοτήτων.
• Παροχή ευκαιριών για οικονομική ανάπτυξη και κατά συνέπεια ενίσχυση ευκαιριών βιοπορισμού.
• Συμβολή προστιθέμενης αξίας στον πολιτισμό μιας πόλης, το ιστορικό και αρχιτεκτονικό κληροδότημα, ενίσχυση της αστικής ελκυστικότητας.
• Παροχή χώρου για κοινωνική και πολιτιστική αλληλεπίδραση, η οποία ενισχύει την αίσθηση του «ανήκειν».
• Ενίσχυση της ασφάλειας, μείωση του φόβου για το έγκλημα και τη βία.
• Βελτίωση της δημόσιας υγείας με χώρους για περπάτημα, άθληση, μείωση του άγχους και κοινωνικοποίησης.
• Αύξηση της κινητικότητας με μαζικά ή ήπια μέσα μεταφοράς (ποδήλατα).
• Βελτίωση του περιβάλλοντος με απορρόφηση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης από το αστικό πράσινο και τεχνητές λίμνες.
• Προώθηση της συμπερίληψης, που επιτυγχάνεται μέσω της δημιουργίας ή/και της βελτίωσης κάθε χώρου ως φιλικού προς γυναίκες, παιδιά, νέους, ηλικιωμένα και ανάπηρα άτομα.

Η δημιουργία, αποκατάσταση, προστασία και διαχείριση του δημόσιου χώρου είναι συχνότερα η κυρίαρχη ευθύνη των τοπικών κυβερνήσεων, αλλά για να αποδώσει θετικά αποτελέσματα απαιτεί την ενεργή συνεργασία των πολιτών.

Διαβάστε ακόμα: Τι είναι ο αστικός σχεδιασμός και πως μπορεί να κάνει το περιβάλλον μας πιο λειτουργικό.