Η απειλητική εξάπλωση του αείλανθου: Δύο πανεπιστημιακοί εξηγούν τους κινδύνους για το αστικό πράσινο της Αθήνας

Ένα δέντρο που φυτρώνει σε ρωγμές πεζοδρομίων, σε αυλές και πάρκα, σε γλάστρες, ακόμη και ανάμεσα σε αρχαία μάρμαρα: ο Αείλανθος (Ailanthus altissima), γνωστός και ως βρομοκαρυδιά, έχει γίνει τις τελευταίες δεκαετίες σιωπηλός κυρίαρχος στην Αττική και άλλες πόλεις της Ελλάδας. Αν και αρχικά εισήχθη ως καλλωπιστικό είδος, σήμερα θεωρείται ένα από τα πιο επιθετικά χωροκατακτητικά φυτά στην Ευρώπη.

Η Οργάνωσή μας απευθύνθηκε σε δύο κορυφαίους πανεπιστημιακούς δασκάλους:
– τον δρ. Ιωάννη Μπαζό, ΕΔΙΠ στον Τομέα Οικολογίας και Ταξινομικής του ΕΚΠΑ,
– και την καθηγήτρια Μαρία Παπαφωτίου, Διευθύντρια του Εργαστηρίου Ανθοκομίας και Αρχιτεκτονικής Τοπίου στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Μέσα από τις τοποθετήσεις τους, φωτίζονται πτυχές του φαινομένου που ξεφεύγουν συνήθως από τη δημόσια συζήτηση: η έλλειψη σχεδιασμού, οι εργολαβίες συντήρησης, οι απουσίες θεσμικής αντίδρασης και — πάνω απ’ όλα — ο κίνδυνος να θεωρηθεί «πράσινο» αυτό που απειλεί τη βιοποικιλότητα και τη φυσιογνωμία των αστικών χώρων πρασίνου.

Δρ. Ιωάννης Μπαζός: Κάθε δέντρο μπορεί να παράγει 100.000 σπέρματα ετησίως

Ο δρ. Ιωάννης Μπαζός, ΕΔΙΠ στον Τομέα Οικολογίας και Ταξινομικής του ΕΚΠΑ, εξηγεί γιατί ο αείλανθος δεν απειλεί τα δάση αλλά μπορεί να μεταμορφώσει ανεξέλεγκτα τις πόλεις, και γιατί η επικράτησή του δεν είναι απλώς αποτέλεσμα της βιολογικής του αντοχής, αλλά κυρίως της εγκατάλειψης των δημόσιων χώρων πρασίνου. Με παραδείγματα από τον Ευαγγελισμό, το Πεδίον του Άρεως και τη γενικευμένη πρακτική της αδιαφορίας για το αστικό πράσινο, ο δρ. Μπαζός θέτει καίρια ερωτήματα για το ποιο είναι το πράσινο που θέλουμε. Η συνέντευξη δεν αφορά μόνο ένα δέντρο — αφορά την κουλτούρα μας απέναντι στο αστικό περιβάλλον. Την παιδεία μας. Και τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την έννοια της συνύπαρξης με το φυσικό στοιχείο μέσα στην πόλη.

– Ποια είναι η ιστορία και η προέλευση του φυτού Αείλανθος;
Ο Αείλανθος (Ailanthus altissima) κατάγεται από την Κίνα. Στην Ευρώπη εμφανίστηκε πρώτα στη Βρετανία, γύρω στα μέσα του 18ου αιώνα, πιθανότατα περί το 1740, και εισήχθη σκόπιμα ως καλλωπιστικό φυτό. Δεν πρόκειται για ένα ξενικό είδος που μεταφέρθηκε τυχαία μέσω εμπορικών δραστηριοτήτων ή μετακινήσεων. Το γνωρίζαμε ως είδος και το φέραμε για συγκεκριμένη χρήση. Στην Ελλάδα πρέπει να ήρθε γύρω στο 1830, την περίοδο δημιουργίας του τότε Βασιλικού Κήπου.

– Πώς εξηγείται η τόσο επιθετική του εξάπλωση;
Ο Αείλανθος είναι δίοικο είδος, δηλαδή κάθε δέντρο είναι είτε αρσενικό είτε θηλυκό. Τα θηλυκά δέντρα έχουν εντυπωσιακή ικανότητα παραγωγής σπερμάτων — η βιβλιογραφία αναφέρει ακόμη και 100.000 σπέρματα ανά άτομο ετησίως. Κάθε σπέρμα έχει πτερύγιο, που επιτρέπει την αποτελεσματική διασπορά του με τον άνεμο σε μεγάλες αποστάσεις. Έτσι εξηγείται γιατί φυτρώνει παντού — ακόμη και σε γλάστρες, σε αυλές, σε πεζοδρόμια.

– Πότε χαρακτηρίζεται ένα είδος ως “εισβολικό”;
Εισβολικά είδη είναι τα ξενικά είδη που εγκαθίστανται σε οικοσυστήματα εκτός της φυσικής τους περιοχής εξάπλωσης. Συνήθως έχουν έρθει είτε εκούσια είτε ακούσια με ανθρώπινη παρέμβαση, και έχουν την ικανότητα να αναπαράγονται γρήγορα, να διασπείρονται αποτελεσματικά και να επικρατούν. Μπορούν να εγκατασταθούν και να κυριαρχήσουν τοπικά, ιδίως σε περιοχές διαταραγμένες από την ανθρώπινη δραστηριότητα.

– Στην Ελλάδα έχει επικρατήσει;
Όχι ακόμη σε βαθμό που να προκαλεί μεγάλης κλίμακας προβλήματα σε φυσικά οικοσυστήματα, όπως έχει συμβεί σε άλλες χώρες. Πιστεύουμε ότι αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι τα μεσογειακά οικοσυστήματα έχουν “συνεξελιχθεί” με την ανθρώπινη παρουσία και ίσως είναι πιο ανθεκτικά. Δεν θα δείτε αείλανθο να εγκαθίσταται μέσα σε ένα υγιές δασικό οικοσύστημα, όπως ένα πευκοδάσος.

– Γιατί δεν εγκαθίσταται σε δασικά οικοσυστήματα;
Πιθανότατα λόγω της περιορισμένης ανταγωνιστικής του ικανότητας σε τέτοια περιβάλλοντα. Υπάρχει έντονος ανταγωνισμός μεταξύ ειδών — για φως, νερό, θρεπτικά στοιχεία. Ο Αείλανθος έχει καλύτερη τύχη σε διαταραγμένα περιβάλλοντα: αστικά, ημιαστικά, σε πρανή δρόμων, σε γεωργικές εκτάσεις, σε εγκαταλελειμμένα κτίρια.

– Στα αστικά πάρκα όμως, φαίνεται να έχει εγκατασταθεί.
Ακριβώς. Στο αστικό περιβάλλον, όπου συχνά καλλιεργούνται ξενικά και όχι ιδιαίτερα ανταγωνιστικά είδη, ο Αείλανθος βρίσκει πρόσφορο έδαφος. Επιπλέον, το ριζικό του σύστημα εκκρίνει ουσίες που εμποδίζουν την εγκατάσταση άλλων φυτών. Για αυτό, μάλιστα, υπάρχουν και σκευάσματα στο εμπόριο που χρησιμοποιούν εκχυλίσματα αείλανθου για τη βιολογική καταπολέμηση ανεπιθύμητης βλάστησης.

– Συνεπώς επηρεάζει το έδαφος και άλλα φυτά;
Ναι. Εμποδίζει την εγκατάσταση άλλων φυτών τόσο χημικά όσο και μηχανικά — με τη σκίαση που προκαλεί λόγω του μεγάλου του ύψους και των μεγάλων φύλλων του. Η εγκατάστασή του οδηγεί σε “μονοκαλλιέργεια”.

– Είναι ανησυχητική η εικόνα για την Αθήνα;
Η ανησυχία προκύπτει κυρίως από την έλλειψη φροντίδας. Δεν υπάρχουν επαρκείς κηπουροί, ούτε συστηματική διαχείριση. Αν πάτε σε δημόσιους χώρους, όπως το παρκάκι στον Ευαγγελισμό, μπορεί να δείτε εκατοντάδες νεαρά φυτά αείλανθου να φυτρώνουν. Αν δεν απομακρυνθούν έγκαιρα, είναι πιθανό να κυριαρχήσουν πλήρως στον χώρο.

– Ποιος είναι ο ενδεδειγμένος τρόπος αντιμετώπισης του φυτού;
Σε πρώτη φάση, πρέπει να απομακρύνονται συστηματικά τα νεαρά φυτά, ιδίως αυτά που έχουν φυτρώσει πρόσφατα. Όσο είναι μικρά, η απομάκρυνσή τους είναι εύκολη. Για τα μεγαλύτερα, η απομάκρυνση πρέπει να γίνεται σταδιακά και με αντικατάσταση από άλλα είδη — δεν μπορούμε να αποψιλώσουμε έναν χώρο απότομα. Ο Αείλανθος αναπτύσσεται γρήγορα, είναι ανθεκτικός στη ρύπανση, δεν έχει υψηλές απαιτήσεις σε νερό ή φροντίδα — για αυτούς τους λόγους προτιμήθηκε ως καλλωπιστικό.

– Το ριζικό του σύστημα προκαλεί ζημιές σε υποδομές;
Όπως πολλά δέντρα, μπορεί να προκαλέσει φθορές, ειδικά σε κτίρια ή αρχαιολογικά μνημεία. Έχει βρεθεί να προκαλεί προβλήματα σε μάρμαρα και τοιχοποιίες, ιδιαίτερα όταν αναπτύσσεται σε ρωγμές. Δεν είναι όμως όλα τα φυτά εξίσου επικίνδυνα. Τα ποώδη, για παράδειγμα, δεν έχουν την ίδια επίδραση.

– Θα μπορούσαμε να δημιουργήσουμε ένα πάρκο αποκλειστικά με αείλανθους;
Προσωπικά, δεν θα το ήθελα. Θα ήταν μονότονο, δεν θα παρείχε την ποικιλία και τη σκιά που προσφέρουν άλλα δέντρα. Επιπλέον, η οσμή του δεν είναι ευχάριστη. Το φυτό λέγεται “βρομοκαρυδιά” όχι τυχαία — τα άνθη του έχουν δυσάρεστη μυρωδιά.

– Πόσο ανθεκτικός είναι;
Είναι πολύ ανθεκτικό στην αστική ρύπανση και φτάνει σε μεγάλα ύψη. Το ξύλο του είναι μαλακό και δεν έχει καλή ποιότητα — δεν χρησιμοποιείται για έπιπλα ή ξυλουργικές εργασίες.

– Υπάρχει κάποιο θεσμικό πλαίσιο στην Ελλάδα για τον έλεγχο του;
Σε εμάς στο Πανεπιστήμιο Αθηνών δεν έχει ζητηθεί ακόμη κάποια συνδρομή. Ωστόσο, ο Αείλανθος περιλαμβάνεται στον Κανονισμό (ΕΕ) 1143/2014 για τα εισβολικά ξενικά είδη ενωσιακού ενδιαφέροντος. Υπάρχει διαθέσιμος κατάλογος με τα είδη αυτά και τα κράτη μέλη οφείλουν να λαμβάνουν μέτρα περιορισμού, αποτροπής εγκατάστασης ή διαχείρισης των πληθυσμών τους.

– Υπάρχουν φυσικοί εχθροί του αείλανθου;
Στην περιοχή φυσικής του εξάπλωσης, ναι — υπάρχουν έντομα και μύκητες. Όμως η εισαγωγή τέτοιων φυσικών εχθρών απαιτεί μεγάλη προσοχή. Ένας οργανισμός που ελέγχει τον αείλανθο μπορεί να προκαλέσει άλλες, μεγαλύτερες βλάβες στη δική μας χλωρίδα και πανίδα.

– Ποια είναι η πρότασή σας για τη διαχείρισή του;
Είναι η διαχείριση, όχι η πλήρης εκρίζωση. Δηλαδή:
– Απομάκρυνση των νεαρών φυτών
– Μηχανική και όχι χημική καταπολέμηση
– Αντικατάσταση των μεγάλων δέντρων μόνο όπου υπάρχει εναλλακτικό φυτό και δεν κινδυνεύει η σκίαση ή το μικροκλίμα ενός χώρου

– Στο Πεδίον του Άρεως έχετε παρατηρήσει εξάπλωση;
Ναι, σε νησίδες και ανοιχτές θέσεις — ακόμη και μέσα σε συστάδες άλλων δέντρων. Ζω κοντά και το επισκέπτομαι συχνά. Βλέπει κανείς ήδη πυκνές συστάδες νεαρών αείλανθων, προφανώς λόγω διασποράς από τον άνεμο. Αν δεν αντιμετωπιστούν εγκαίρως, θα επικρατήσουν.

– Ποιο είναι το βαθύτερο πρόβλημα με το αστικό πράσινο στην Ελλάδα;
Η έλλειψη φροντίδας, γνώσης και πολιτισμού. Πολλοί πολίτες θεωρούν ότι τα δέντρα είναι επικίνδυνα επειδή μπορεί να πέσουν. Και βλέπουμε πρακτικές όπως η καρατόμηση δέντρων – αφήνοντας μόνο τον κορμό. Αυτό δεν είναι διαχείριση. Στο εξωτερικό υπάρχουν δέντρα πολύ μεγαλύτερα, που διατηρούνται με φροντίδα και υποδομή.

– Πώς μπορούμε να ευαισθητοποιήσουμε τους πολίτες;
Χρειάζεται παιδεία, από το σχολείο ως τον δημόσιο λόγο. Να μάθουμε να σεβόμαστε το πράσινο, όχι να το φοβόμαστε ή να το λεηλατούμε. Η φύση δεν μας ανήκει. Συνυπάρχουμε. Και, όπως λέω συχνά στους φοιτητές μου, ο άνθρωπος είναι ο μεγαλύτερος εισβολέας του πλανήτη.

Μαρία Παπαφωτίου: Ο αείλανθος είναι το σύμπτωμα. Η εγκατάλειψη του πράσινου είναι το πρόβλημα

Καθηγήτρια Μαρία Παπαφωτίου, Διευθύντρια του Εργαστηρίου Ανθοκομίας & Αρχιτεκτονικής Τοπίου, Διευθύντρια του ΠΜΣ Αρχιτεκτονικής Τοπίου, Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Η καθηγήτρια Μαρία Παπαφωτίου μιλά για τον αείλανθο ως σύμπτωμα βαθύτερων προβλημάτων: την εγκατάλειψη των δημόσιων χώρων πρασίνου, την απουσία εξειδικευμένων κηπουρών και την επικράτηση πρόχειρων εργολαβιών χωρίς σαφή σχεδιασμό.
Με βάση την εμπειρία της από το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο και την επιστημονική γνώση στον τομέα της Αρχιτεκτονικής Τοπίου, εξηγεί γιατί η αντιμετώπιση του αείλανθου απαιτεί σχέδιο, ευθύνη και συνεχή φροντίδα.
Η παρέμβασή της δηλώνει την ανάγκη για μια νέα πολιτική διαχείρισης του αστικού πρασίνου που να σέβεται τη βιοποικιλότητα και τη βιωσιμότητα των οικοσυστημάτων των πόλεων.

– Γιατί τα επεμβατικά φυτά, όπως ο Αείλανθος – ή βρομοκαρυδιά – ευνοούνται στο ελληνικό τοπίο; Υπάρχει έλλειψη σχεδιασμού ή ενδιαφέροντος;
Ο σωστός όρος είναι «χωροκατακτητικά» φυτά. Το σημαντικότερο στοιχείο που επιτρέπει την ανεξέλεγκτη εξάπλωσή τους, ακόμη και σε περιοχές όπου είναι ανεπιθύμητα – αν όχι και επιζήμια, όπως σε αρχαιολογικούς χώρους ή αρχαίες τοιχοποιίες – είναι η έλλειψη επιμελούς συντήρησης των χώρων πρασίνου στη χώρα μας. Το φαινόμενο είναι γενικευμένο. Δεν υπάρχει συστηματική παρακολούθηση. Πλέον όλες οι εργασίες δίνονται με αναθέσεις…

– Σε εργολαβίες κάθε είδους…
Ακριβώς. Οι εργασίες συντήρησης γίνονται πλέον μέσω εργολαβιών. Στις σχετικές συμβάσεις θα έπρεπε να περιλαμβάνεται ρητά και με σαφές χρονοδιάγραμμα η αφαίρεση ή ο έλεγχος των χωροκατακτητικών ειδών, όπως ο αείλανθος – τα λεγόμενα φυτά-εισβολείς. Περιστασιακοί εργάτες που εργάζονται σε αυτές τις εταιρείες δεν μπορούν να αντικαταστήσουν τον ρόλο ενός σωστά εκπαιδευμένου και εξειδικευμένου κηπουρού, που γνωρίζει τον χώρο και μπορεί να αντιμετωπίσει τέτοια προβλήματα. Η έλλειψη επιμελούς συντήρησης είναι ο πρώτος κρίσιμος παράγοντας.

– Το βλέπουμε συνέχεια: οι εργολαβίες πρασίνου χρησιμοποιούν εργάτες από καθαριότητες ή οικοδομές…
Ακόμη κι εμείς, στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο, δεν έχουμε πλέον κηπουρούς! Σε ένα campus με καλλιέργειες, βοτανικό κήπο και καλλωπιστικά φυτά σε μεγάλη έκταση, ο χώρος δίνεται εδώ και χρόνια σε εργολαβίες, με αποτέλεσμα το πράσινο να υποβαθμίζεται συνεχώς. Μιλάμε για τον ίδιο μας τον χώρο, μέσα στο ίδιο το Πανεπιστήμιο.

– Συγχωρήστε με, αλλά αυτό είναι αντιφατικό, σχεδόν αδιανόητο…
Μπορείτε να έρθετε να δείτε τους αείλανθους σε ένα τμήμα όπου διατηρούμε κάκτους ηλικίας 80 ετών. Τους έχουν πνίξει. Περιοδικά έρχεται ένα συνεργείο και τους κόβει. Αλλά το κόψιμο δεν είναι λύση για τον αείλανθο· ξαναβλαστάνει εξαιρετικά εύκολα.

– Πώς θα έπρεπε να αντιμετωπίζεται;
Θα πρέπει να αφαιρείται όταν είναι ακόμη μικρός, και να αφαιρείται μαζί με το ριζικό του σύστημα. Αν έχει μεγαλώσει, χρειάζονται ιδιαίτερες επεμβάσεις, όπως η κοπή και η τοπική έκχυση ειδικού ζιζανιοκτόνου. Πρέπει να προλαμβάνεται, να ξεριζώνεται εγκαίρως.

– Θα έπρεπε να είχε εκδοθεί κάποια οδηγία προς Δήμους ή Περιφέρειες;
Θα έπρεπε οι σχετικές προβλέψεις να εντάσσονται σε κάθε σύμβαση ανάθεσης κηποτεχνικών εργασιών και συντήρησης πρασίνου. Σε κάθε επίσκεψη του συνεργείου, τα επιθετικά είδη θα πρέπει να αφαιρούνται πλήρως – από τη ρίζα τους.

– Και όταν δεν τους έχουμε προλάβει; Στο Πεδίον του Άρεως, για παράδειγμα, υπάρχουν αείλανθοι που ξεπερνούν σε ύψος μια πενταώροφη πολυκατοικία…
Τα πολύ μεγάλα δέντρα αφαιρούνται όταν δημιουργούν σοβαρά προβλήματα στον γύρω χώρο. Σε ένα πάρκο, είναι βέβαιο ότι θα επιχειρήσουν να επικρατήσουν σε όλη την έκταση. Χρειάζεται συνεχής επαγρύπνηση για να αφαιρούνται τα νέα φυτά, όσο ακόμη είναι μικρά.

Αν βρίσκεται όμως σε ένα πεζοδρόμιο και είναι το μοναδικό πράσινο, δεν χρειάζεται να το πειράξουμε – ο καρπός του θα πέσει στο τσιμέντο. Το πραγματικό πρόβλημα ανακύπτει στα πάρκα και στους φυσικούς χώρους.

– Σε πεζοδρόμια ή σχισμές δρόμων, μπορεί να προκαλέσει ζημιές;
Το μεγαλύτερο πρόβλημα εντοπίζεται στους αρχαιολογικούς χώρους. Οι ρίζες αναπτύσσονται και μετατοπίζουν τα δομικά στοιχεία. Επιπλέον, ο αείλανθος εκκρίνει τοξικές ουσίες που αναστέλλουν την ανάπτυξη άλλων φυτών γύρω του – δεν επιτρέπει την ανάπτυξη άλλης βλάστησης στη σκιά του.

– Τι ιδιαιτερότητα έχει ως φυτό;
Είναι δίοικο είδος – δηλαδή κάθε άτομο είναι είτε αρσενικό είτε θηλυκό, δεν φέρει και τα δύο φύλα. Αν μπορούσαμε να διατηρήσουμε μόνο αρσενικά ή μόνο θηλυκά δέντρα, δεν θα υπήρχε πρόβλημα αναπαραγωγής. Ίσως και να μπορούσε να καλλιεργείται, να πωλείται και σε φυτώρια. Όμως κάτι τέτοιο δεν είναι πρακτικά εφαρμόσιμο.

– Θα μπορούσαμε να του δώσουμε οριοθετημένους χώρους; Π.χ. να πρασινίσουμε έναν λόφο με αείλανθους;
Οι μονοκαλλιέργειες δεν είναι ποτέ καλή λύση. Σήμερα ο αείλανθος δεν προσβάλλεται από ασθένειες. Αύριο όμως μπορεί να εμφανιστεί κάποια και να καταρρεύσει όλος ο πληθυσμός. Πρέπει πάντα να προτιμάμε ιθαγενή είδη και μεγάλη ποικιλία, για να εξασφαλίζεται η βιοποικιλότητα – και της πανίδας, και των επικονιαστών (εντόμων που μεταφέρουν γύρη). Είναι μια αλυσίδα που πρέπει να προστατεύσουμε.

– Υπάρχει κάποια επίσημη καμπάνια ή σχέδιο αντιμετώπισης του αείλανθου σε εξέλιξη;
Νομίζω πως πλέον όλοι γνωρίζουν το πρόβλημα και τη ζημιά που προκαλεί. Υπάρχουν βέβαια και κάποιοι που λένε «μη σκοτώνετε τους αείλανθους»… Το πρόβλημα είναι ότι οι αείλανθοι «σκοτώνουν» τα πάντα. Αν επικρατήσουν, εξαφανίζεται κάθε άλλη χλωρίδα.

– Σε πρόσφατη συζήτηση με στέλεχος της υπηρεσίας πρασίνου του Δήμου Αθηναίων, μου είπε πως δεν αγγίζουν τους μεγάλους αείλανθους γιατί προσφέρουν πράσινο στην πόλη.
Αν ο αείλανθος είναι, για παράδειγμα, στη Χαμοστέρνας, ίσως πραγματικά δεν υπάρχει λόγος να τον πειράξουμε. Αν όμως βρίσκεται κοντά σε πάρκο ή άλλο χώρο πρασίνου, τότε – ακόμη κι αν δεν απομακρυνθεί – πρέπει να υπάρχει στενή και συνεχής επιτήρηση για τα νέα φυτά που ξεπροβάλλουν κατά εκατοντάδες. Επαναλαμβάνω: πρόκειται για χωροκατακτητικό φυτό.

• Όλες οι φωτογραφίες του άρθρου είναι από αείλανθους στο Πεδίον του Άρεως το πρώτο 15νθήμερο του Ιουλίου 2025.

(Θα ακολουθήσει δεύτερο μέρος των συνεντεύξεων με αντικείμενο τις πικροδάφνες)